Gelezen in de Volkskrant van 20 mei 2013:
Uitgebreid portret van Michael Bloomberg, burgemeester van New York, in de Volkskrant van Pinksteren. Bloomberg nadert het einde van zijn derde termijn. De scheidende burgemeester wordt door jounalist Arie Elshout neergezet als “dompteur”, “onverschrokken stadsvernieuwer”, “revolutionair” en “de beste burgemeester in de geschiedenis.” Wat heeft deze man “met het hoofd van een Romeinse senator” zoal gedaan? Hij zou de metropool van 8,3 miljoen inwoners veilig hebben gemaakt, dat in de eerste plaats. Volgens zijn filosofie vloeit al het andere daaruit voort: “Pas als een stad veilig is willen mensen er wonen, studeren, winkelen of uitgaan. Daarna maak je haar attractief door te investeren in cultuur en parken.” Zelfs aan de levensstijl van de inwoners van New York ging hij op een gegeven moment sleutelen. Als een sociale ingenieur probeerde hij obesitas en gezondheidsproblemen te bestrijden door de voedingspatronen in zijn stad te beïnvloeden. Deze aanpak diende destijds ook als voorbeeld voor de Amsterdamse voedselstrategie. Zijn geheim? Een neiging tot verlichte despotie, het geloof dat niets onmogelijk is en zijn onwaarschijnlijke fortuin. Deze bijna bovenmenselijke eigenschappen en omstandigheden maakten hem tot een echte leider. Elshout weet het zeker: “Zo’n metropool, met zoveel beweging, zoveel ongelijkheid en zo weinig ruimte, is alleen in de hand te houden door een krachtige burgemeester die niet bang is om de baas te zijn.” Werkelijk?
Het portret van Bloomberg deed me denken aan Tolstoi’s portret van de burgemeester van Moskou in ‘Oorlog en vrede’. Aan burgemeester Rastoptsjin werd door historici het kordate bevel toegeschreven om Moskou in brand te steken nadat Napoleon begin september 1812 de Russische hoofdstad had veroverd. Volgens Tolstoi was dat helemaal niet waar. De metropool vloog vanzelf in brand nadat de bewoners massaal op de vlucht waren geslagen en de ongeregelde Franse troepen de houten huizen hadden bezet. Over de burgemeester schreef hij: “Hij dacht niet alleen (zoals elke bestuurder denkt) dat hij het uiterlijke handelen van de inwoners van Moskou regelde, maar hij meende ook dat hij hun stemming richting kon geven door middel van oproepen en affiches (…).” In de opvatting van Tolstoi werkt de geschiedenis heel anders: “we moeten tsaren, ministers en generaals buiten beschouwing laten, en ons bezighouden met de gelijksoortige, oneindig kleine elementen die de massa sturen. Niemand kan zeggen in hoeverre het de mens gegeven is langs die weg de wetten van de geschiedenis te ontraadselen; maar het is duidelijk dat alleen in deze richting de mogelijkheid daartoe ligt, en dat het menselijk verstand in deze richting nog geen miljoenste deel heeft aangewend van de inspanningen, die de historici hebben gewijd aan het beschrijven van de daden van allerlei tsaren, legeraanvoerders en ministers en aan het uiteenzetten van hun visie op die daden.” Anderhalve eeuw later is er klaarblijkelijk wat dat betreft nog niets veranderd.
Gehoord op de Roeterseiland campus op 7 mei 2013:
Het laatste gastcollege in de minor ‘Cities in Transition. The Case of Moscow’ werd dinsdagmorgen verzorgd door Reinier de Graaf. De Graaf is stedenbouwkundige en directeur van Office for Metropolitan Architecture (OMA) te Rotterdam. Vanuit het Centre for Urban Studies van de Universiteit van Amsterdam was hij gevraagd zijn ervaringen als aanvoerder van het Nederlandse team dat vorig jaar deelnam aan de Moscow Competition – de prijsvraag voor de uitbreiding van Groot-Moskou – te delen met ruim zestig studenten. Zij kregen een weergaloze lezing voorgeschoteld waarin zes maanden intensief denk- en onderzoekswerk van een van ‘s werelds beste stedenbouwkundige bureaus werd samengevat in amper anderhalf uur. Ruim tweehonderd sheets met de mooiste kaarten en diagrammen zagen we in een ongewoon snelle opeenvolging voorbij galopperen, voorzien van een ratelend, dikwijls scherp en genadeloos commentaar van De Graaf. Wat was de strekking?
Moskou, aldus De Graaf, groeit razendsnel, maar die groei gaat ten koste van de rest van Rusland, dat leegloopt en ontvolkt. Buiten Moskou gerekend bestaat het uitgestrekte Rusland op de kaart van de groeiende metropolen feitelijk niet meer. Moskou is de redding. Alle winst van de Russische olie- en gasbedrijven vloeit hier samen. Wat ik niet wist is dat ex-burgemeester Popov begin jaren negentig, tijdens het wilde kapitalisme, de inwoners talrijke voorrechten gaf die het burgerschap van de hoofdstad buitengewoon lucratief maken. Elke Rus zou wel in die voorrechten willen delen. Het contrast met de rechten van de inwoners van de Oblast (provincie) bijvoorbeeld is extreem, door De Graaf geillustreerd aan de hand van identiteitskaarten: die van de inwoners van Moskou lijkt op een creditkaart. Geen wonder dat zoveel Moskovieten bereid zijn dicht opeengepakt te wonen. De Graaf oordeelde dat de groei van Groot-Moskou nodig is om Rusland een speler te laten zijn in de globalisering. Er is gewoon geen andere keus. Of de groei ook houdbaar en duurzaam is kon hij niet zeggen. Een aantal extreme interventies toonde hij die de vele problemen waarmee het ‘waterhoofd’ Moskou kampt moeten oplossen. Daaronder gevond zich ook de benutting van de geheime metrolijn 2 van Leonid Brezjnev die twee vliegvelden met Moskou verbindt. Het geheel noemde hij overigens ‘hybride’ en geen ervan had realiteitswaarde. Zelfs de hele Moscow Competition bracht volgens hem geen enkele oplossing dichterbij. Misschien dat de studenten nog iets kunnen verzinnen.
Gehoord op het Roeterseiland in Amsterdam op 25 april 2013:
Willem van Winden, lector stedelijke economie aan de Hogeschool van Amsterdam, gaf afgelopen week op de Universiteit van Amsterdam een lezing over Skolkovo. Skolkovo is een hightechstad die de Russen even buiten de MKAD (de ringweg rond de Russische hoofdstad)willen bouwen. Vanuit Moskou hadden de initiatiefnemers indertijd Amsterdam bezocht en met name interesse voor Eindhoven en de Philipscampus getoond. Zoiets zou men in Moskou ook graag willen. Van Winden had daarop de Skolkovo Foundation geadviseerd over innovatie en hoe deze ruimtelijk valt te organiseren. In zijn lezing noemde hij, naast Eindhoven, vooral Stockholm als model van een stad die haar economie in korte tijd op succesvolle wijze hightech had weten te maken. Of het Moskou ook daadwerkelijk zal lukken kon hij nog niet zeggen. In ieder geval, zei hij, week de aanpak fundamenteel af van de wijze waarop Silicon Valley was ontwikkeld. De Russen doen het helemaal top-down, als een van staatswege aangestuurd project.
Skolkovo, zei hij, is vooral een idee. Op dit moment staat er nog maar één gebouw en één managementschool. Het idee is afkomstig van voormalig president Medvedev. Die wilde Moskou in één klap in de hightech economie katapulteren door hier een compleet nieuwe stad te bouwen waar getalenteerde technici uit de hele wereld zullen komen te werken. Vijf clusters moeten er naast elkaar tot ontwikkeling worden gebracht: IT, biomedische wetenschappen, nucleaire wetenschappen en ruimtevaart. De herinnering aan kosmonaut Joeri Gagarin maakt dat de Russen menen dat dit ook kan; ze hebben het immers al eens eerder gedaan. In vier jaar tijd zal een investering worden gedaan van liefst 3,4 miljard dollar. Architecten van wereldfaam zijn aangetrokken om de campus te ontwerpen. De stichting hoopt vooral grote multinationals als Philips en Siemens naar hun campusstad te lokken. Die grote bedrijven, aldus Van Winden, komen ook wel, omdat ze Skolkovo zien als politieke entree naar de Russische markt, want zonder politieke rugdekking is het lastig zakendoen in dit grote land. Het deed Van Winden denken aan Dublin, dat ook meende met grote multinationals de hightech-kennis in huis te halen. Van Winden zelf geloofde eerder in een milieu van heel veel kleine startups. Die verkiezen doorgaans een heel andere, meer grootstedelijke omgeving. Onlangs is een van de bestuursleden van de stichting door de politie opgepakt. Hij zou een parlementslid steekpenningen hebben gegeven. Of Skolkovo wordt afgemaakt is nog maar de vraag.
Gehoord op het Roeterseiland in Amsterdam op 18 april 2013:
Geweldig gastcollege gisteren aan de Universiteit van Amsterdam van Bart Goldhoorn. Goldhoorn, woonachtig in Amsterdam, werkt al zeventien jaar in Moskou als architect en organisator van stedelijke evenementen. Gisteren vertelde hij de bachelor-studenten over de planning van Groot Moskou. Voor het begrijpen van de huidige impasse – een absolute Catch 22 situatie – verwees hij naar de geschiedenis van Rusland. Rusland, zei hij, is een land van revoluties; verandering gaat er nooit geleidelijk. De laatste revolutie was een contrarevolutie die volgde op de perestroika. Ineens had de markt zijn intrede gedaan en gingen mensen de straat op om hun spulletjes te verkopen. Tot dan was Moskou nog een volledige ‘supply oriented city’ geweest, waarin grootschalige volkshuisvesting was gecombineerd met grote fabrieken en waarbij alles collectief was en niemand enige verantwoordelijkheid wilde dragen. Deze contrarevolutie heeft ‘de nachtmerrie van het communisme’ met de ‘nachtmerrie van het kapitalisme’ gecombineerd. De gebouwde omgeving van Moskou is namelijk nog overwegend communistisch, terwijl de samenleving door blind kapitalisme gedreven lijkt. ‘Russians are fed up with collectivity’. Overal plaatsen ze hekken en slagbomen en hun auto gebruiken ze als middel om zich de openbare ruimte toe te eigenen.
Overal zag Goldhoorn inertie: in normen, in eigendom, in bescherming. De ergste inertie ontwaarde hij in de Russische bureaucratie. Deze ambtenarenkaste, die dikwijls overheidswerk combineert met eigen ondernemingen, vormt de werkelijke heersende klasse. Ze stapelt perestroika-regelgeving op sovjetregels; of regelgeving wettig is maakt haar niet uit. In Rusland, voegde Goldhoorn eraan toe, is geen sprake van trias politica, dus kunnen bureaucraten gewoon hun gang gaan. Goldhoorn zag niets in de oplossingen die door de ontwerpteams tijdens de Moscow Competition waren aangedragen. Tot enige verbetering in de situatie zullen ze niet leiden. In Moskou is sprake van een ronduit zwakke overheid en de russen gaan conflicten uit de weg. Stagnatie is de uitkomst, een ernstig gebrek aan innovatie. Erger, ‘urban planning in Moscow is a dangerous profession,” waarbij hij verwees naar de stedenbouwkundige van Perm die vorige week door de politie was gearresteerd. Vandaar de titel van zijn college: ‘The Frozen City’. Lichtpuntjes zag Goldhoorn wel: de nieuwe chief architect van Moskou is jong en lijkt vatbaar voor verandering. Vraag uit de zaal: kan verandering hier alleen met een volgende revolutie komen? Bart glimlachte, hij dacht van wel.
Gelezen in ‘The cities of Russia’ van Dmitri Piterski in GeoJournal (1997):
Vandaag alweer het derde hoorcollege over Moskou aan de Universiteit van Amsterdam, in de minor ‘Cities in Transition’. Tot de verplichte literatuur behoort een artikel over de steden van Rusland. Auteur is Dmitri Piterski van het Institut für Länderkunde in Leipzig. Van recente datum is het artikel niet. Wel schetst het een goed beeld van de stedenpolitiek in de voormalige Sovjet-Unie. Meest opvallende feit vond ik dat Rusland een land is van grote steden. Tussen 1970 en 1990 steeg het aantal steden van meer dan 500.000 inwoners van 17 naar 34. Die grootstedelijke groei ging veel sneller dan de planners hadden gedacht. Vele Sovjet-plannen voor steden bleken keer op keer achterhaald, want stelselmatig had men met een sterkere groei van middelgrote steden gerekend en een tragere groei van grote steden. Die laatste waren meest nieuwe steden, door de Sovjet-planners op papier bedacht. Sterker, de ruimtelijke politiek in de jaren zestig en zeventig was er een van opzettelijke decentralisatie: grote steden tolereerden de Sovjets niet. Dat Moskou zo snel tot veruit de grootste stad van de Sovjet-Unie zou uitgroeien was ook onbedoeld.
Op dit moment krimpen veel Russische steden en het aantal krimpende steden neemt nog steeds toe. Vooral de westelijk gelegen industriële centra en provinciesteden verliezen hun bevolking. Moskou daarentegen groeit. Die sterke groei is niet het gevolg van een hoog geboortecijfer, want net als in de rest van Rusland is hier sprake van een natuurlijke bevolkingskrimp. De Moskouse groei is er een van zuivere immigratie. Russische migranten uit alle windstreken – Europees Rusland, Siberië en het Verre Oosten – trekken massaal naar de allergrootste steden in het centrum. Is dit slecht nieuws? Nee, eerder lijkt sprake van een natuurlijke correctie. Wat jarenlang planmatig ruimtelijk is gespreid – met new towns en antistedelijk beleid – blijkt bij nader inzien toch niet levensvatbaar, sterft af en ruimt zichzelf op. Mensen willen metropolen. Alle nieuwe steden zijn mislukt. Achteraf jammer van zoveel geforceerde planning, waarin overigens niet alleen Sovjetplanners excelleerden. In Europa en Amerika was de situatie niet wezenlijk anders.
Gelezen in ‘Red Plenty’ (2010) van Francis Spufford:
Vandaag begint het onderdeel van de minor ‘Cities in Transition’ over Moskou, verzorgd vanuit het Centre for Urban Studies van de Universiteit van Amsterdam. Bijna honderd bachelor-studenten verdiepen zich zes weken lang in de grondige veranderingen die zich op dit moment voltrekken in Groot-Moskou. Als achtergrondmateriaal lezen ze o.a. Francis Spuffords ‘Red Plenty’. Waarom? Omdat Spufford het geloof in een planmatig voorbereide toekomst als geen ander onderuit weet te halen. Zijn in een romanvorm gegoten historisch onderbouwde relaas van de Sovjet-samenleving in de jaren vijftig, begin jaren zestig brengt genadeloos in beeld hoe Russische economen en politici destijds oprecht geloofden dat met behulp van bureaucratie en computers iedere Sovjet-burger als vanzelf voorzien zou worden van alles wat hij nodig had. Steeds efficiënter, steeds overvloediger, maar wel een totale aanbodgestuurde economie. Tegelijk toont hij aan hoe corruptie, cynisme en misdaad bezit namen van het systeem. En het ergste moest toen nog komen.
Adembenemend vind ik de beschrijving van de treinreis naar Moskou, najaar 1963. In de trein zit de directie van een fabriek uit Solovets, Siberië. Het drietal is bijna op de bestemming aangekomen. Ze kijken uit het raam. “Out on the Moscow plain, factory walls rose higgledy-piggledy, first a few and then more and more, unstoppably, as if a sorcerer’s apprentice had been let loose to build industry and had just kept going, a coking plant here and a fractionating tower there, reduction gears here and solvents there, tractors and rifles, lathes and electro-plate, steel and brass and zinc and cement, da da da da-da-da dadadada, the countermanding spell never uttered, until the same sights repeated all the way along the railroad; the same dark clustered silhouettes of chimneys, the same girdered rooflines, the same gridded windows, the same branching tracks of rusty wagons, the same blocks of worker’s flats, with the snow rushing through and between, thick and soft, smoothing to blankness the churned mud and ice from which so many sacks, pallets, drums, bundles were piled. The snow rushed through, the train whirled by.” Wat zei ik? Ook als je in acht neemt dat spoorwegen vooral de achterkanten van steden laten zien, dan nog is dit een mistroostig beeld. Het is alsof Spufford wil zeggen: zo’n stadslandschap krijg je bij een aanbod gestuurde economie.
Gelezen in ‘Russia: An Architecture for World Revolution’ (1984) van El Lissitzky:
Fraaie tentoonstelling gezien in het Van Abbemuseum: ‘Lissitzky – Kabakov. Utopie en werkelijkheid’. Door beide Russische kunstenaars tegenover elkaar te plaatsen worden idealen uit de begintijd van de Sovjet-Unie – het werk van Lissitzky – vergeleken met wat ervan terecht is gekomen – het werk van het echtpaar Kabakov. Een hoofdrol hierin speelt Moskou. De stad werd in 1918 aangewezen als de nieuwe hoofdstad van het socialistische wereldrijk. Daar hoorde ook een nieuwe stadsvorm bij. Zo ontwierp Lissitzky, die afwisselend in Berlijn en in Moskou verbleef, in 1924 voor de nieuwe hoofdstad de ‘Wolkenbügel’: een enorme kantoordoos die hoog boven de ringweg zou zweven, precies op de plek waar de radialen de stad binnendringen. Het was bedoeld om als baken te dienen langs de ringweg van Moskou. Rondom de stad zouden vijf van deze gebouwen neergezet worden, elk in een andere kleur, zodat je wist waar je de stad in moest rijden. Zelf schreef hij: “Moscow is as centralized city, characterized by a number of concentric ring boulevards connected by radial main streets emanating from the Kremlin. The proposal intends to place these structures at the intersections of the radials and the boulevards, where the most intense traffic is generated.” Het zich onttrekken aan de wetten van de zwaartekracht door het doen zweven van enorme volumes op grote hoogte, het gebruikmaken van liften, het werken met vrije plattegronden die geen hinder ondervinden van de beperkingen van verkavelingen, en ook: “The resulting external building volume achieves elementary diversity in all six visual directions.”
Tegenover dit utopische bouwwerk, wat het stadsbeeld van Moskou danig zou hebben gedomineerd als het ooit was gebouwd, staat Kabakov’s ‘doos met rotzooi’ (1986). Alle rommel in dit werk is door Ilya Kabakov nauwkeurig beschreven op kleine papiertjes en deze zijn aan lijnen gehangen zodat de opschriften te lezen zijn voor de toeschouwer. De eens zo maakbare werkelijkheid is in stukjes uiteengevallen. Deze fragmenten, brokstukken, worden als archeologische voorwerpen geordend met behulp van woorden. Kabakov: “This image of a cluttered, dusty, half-abandoned, ownerless existence is firmly connected for me with the feeling of my Homeland and with the hopeless feeling that it is impossible to get rid of the situation, that it is here forever, and that garbage and dirt are the very unique ‘genius’ of our place, having taken up residence in it forever.” (The Man Who Threw Never Away Anything, 1996). Een mooiere beschrijving van wat Moskou en eigenlijk elke stad feitelijk is, is nauwelijks denkbaar.
Gelezen in Le Parisien van 24 september 2010:
In september 2010 verklaarde de toenmalige Franse president Sarkozy dat hij een ‘Europese Silicon Valley’ zou stichten aan de zuidkant van Parijs, op het Plateau de Saclay. Zijn voornemen maakte deel uit van zijn plannen voor ‘Grand Paris’. De afstand van Saclay tot Parijs bedraagt ruim twintig kilometer, het gebied bestaat uit vruchtbaar bouwland en fungeert al honderden jaren als waterberging voor de fonteinen van het lager gelegen Versailles. Sinds de jaren vijftig van de twintigste eeuw hebben zich hier een aantal scholen en onderzoeksinstituten gevestigd, waaronder de Universiteit van Parijs, het CNRS, ONERA, HEC, later gevolgd door de laboratoria van Danone, Thomson-CSF, Thales en Kraft Food. Helemaal nieuw is het idee dus niet. Sarkozy voegde er zijn Ministerie van Defensie aan toe en ook andere nationale scholen dwong hij tot verhuizing. De uitbreiding, de verhuizing binnen Parijs en de gewenste concentratie die op het plateau zal worden gerealiseerd omvat 30.000 studenten en 12.000 onderzoekers, een investering in nieuwe gebouwen van liefst 3 miljard euro. Daar komt dan nog de investering in een nieuwe metroverbinding bij. Een aparte stichting moet de hele operatie, waarbij 23 instituten betrokken zijn, in goede banen leiden.
Geen wonder dat Moskou zich in 2011 wendde tot Parijs, toen de toenmalige Russische president Medvedev zijn plan smeedde om aan de zuidwestkant van de Russische hoofdstad een Russische Silicon Valley te stichten. In aansluiting op Skolkovo dacht Medvedev zelfs het hele regeringscentrum uit Moskou naar het zuidwesten te verplaatsen. De gelijkenis met het plan van zijn Franse collega moet hem zeker hebben opgevallen toen hij op 2 maart 2010 Parijs bezocht. En Sarkozy zal hem toen zeker zijn ‘Grand Paris’ hebben verkocht. Over de voortgang van de Russische plannen heb ik in deze blog uitvoerig bericht, niet over de Franse plannen met betrekking tot Sarclay. Die blijken overigens op veel weerstand te stuiten. Deels betreft het landschapsbeschermers en ecologen die een verdere uitbreiding van Groot Parijs aan deze kant overbodig vinden, deels zijn het de instituten zelf die een gedwongen verplaatsing helemaal niet begrijpen en hun vestiging elders in Parijs juist waarderen. Ook de kostbare metroplannen liggen onder vuur. Blijft over de vraag: kan je wel voor 3 miljard euro een Silicon Valley bouwen?
Gelezen in The New Yorker van 4 december 2012:
Heerlijk artikel van Sally McGrane in ‘The New Yorker’ van afgelopen week. Moskou telt zeker 120.000 liften. Dat is meer dan het dubbele aantal van New York. Tot diep in de jaren vijftig bouwde Moskou tot vijf verdiepingen hoog, maar met het aantreden van Leonid Brezhnev in de jaren zestig werd overgegaan tot echte hoogbouw om de woningtekorten te lijf te gaan. De meeste liften dateren uit die tijd. Ze zijn gefabriceerd door de communistische firma Moslift. Inmiddels is zeker een vijfde van alle liften in Moskou zwaar gedateerd. Vandaar dat de meeste Moskovieten regelmatig vast komen te zitten in liftschachten: jaarlijks gaat het om 200.000 slachtoffers. Die mensen moeten worden bevrijd. De firma Otis, die Moslift na 1992 heeft overgenomen, verdient er goed aan. Geen wonder dat de nieuwe burgemeester van Moskou, Sobyanin, een programma is gestart om de zwaar verouderde liften in de vele hoogbouw van Moskou te vervangen.
“We are like Batman,” vertelt Evgeniy Titarenko, die directeur is van Moslift en daarmee nog altijd eigenaar van de helft van alle liften in Moskou. Typisch Russisch is de volgende uitspraak van een slachtoffer, ooit gevangen in een van de liften van de Russische hoofdstad: “When you are stuck in an elevator, you get a wonderful chance to talk and listen to yourself. And maybe this chance is the only one, for many people.” Het zal ermee te maken hebben dat er desondanks weinig echte ongelukken met liften in Moskou zijn gebeurd. En als het gebeurt, dan zijn er volgens The New Yorker zoveel mecaniciens voorhanden, dat een vlucht of redding nooit ver weg is. Nee, een heerlijk artikel, dat u beslist moet lezen.
Gelezen in The Moscow Times van 4 december 2012:
Deze week, op 4 en 5 december, werd voor de tweede keer het Internationale Moscow Urban Forum gehouden. Plaats van handeling: de historische manege van Moskou, recht tegenover het Kremlin. Thema: ‘The Megacity on a Human Scale’’. De burgemeester van Moskou, Sergei Sobyanin, opende het forum. Nieuwsgierig naar wat de Russische hoofdstad voornemens is te gaan doen met de uitkomsten van de Moscow Competition, waarvan de resultaten in september te zien waren geweest in Gorki Park, las ik de kranten. Voor alle duidelijkheid: Moskou, een metropool van bijna 12 miljoen inwoners, zal verder groeien en heeft zijn grondoppervlak begin dit jaar daartoe meer dan verdubbeld. Afgelopen voorjaar hadden negen internationale teams voorstellen gedaan voor het masterplan voor Groot Moskou tijdens de Moscow Competition. Ik was lid van het expert-team en heb er op deze plaats uitvoerig over bericht. Wat zei Soyanin tijdens de opening van het forum?
Opnieuw stelde de burgemeester het stedelijke verkeersinfarct centraal. Hij verklaarde dit infarct uit het feit dat liefst 40 procent van de arbeidsplaatsen geconcentreerd is in het stedelijke centrum, terwijl slechts 8 tot 9 procent van de bevolking in het centrum woont. Jaarlijks groeit het autoverkeer in Moskou met 6 procent. Daarom had het bestuur, direct na aantreden in 2010, honderden contracten met ontwikkelaars van projecten in het centrum opengebroken en hen gemaand om buiten het centrum, op minder prestigieuze plekken, hun heil te zoeken. Zeker 10 miljoen vierkante meter geplande kantoorvloeroppervlak is aldus uit de plannen gehaald. In plaats daarvan biedt het gemeentebestuur nu twaalf alternatieve locaties aan – zogenaamde ‘hubs’ –, met een totaaloppervlak van 148.000 vierkante meters, in het onlangs geannexeerde gebied. “There will be a brand new urban planning concept developed on these territories – a polycentric city.” De nieuwe stad ten zuidwesten van Moskou zal groen zijn en sterk gedecentraliseerd – een soort van Almere dus. Ook ziet het bestuur af van de bouw van een vierde ringweg om de metropool. Tien kilometer van deze weg zou meer dan twee miljard dollar kosten. Dat is te duur. In plaats daarvan zal worden geïnvesteerd in 150 kilometer nieuwe metrolijn, 220 kilometer extra spoor, fietspaden, autowegen en vrij liggende busroutes. Moskou heeft dus definitief gekozen voor expansie en verdere verdunning van de bebouwing. Ze denkt dat ze de werkgelegenheid naar buiten kan dirigeren. Tegelijk hoopt ze op beter openbaar vervoer en minder autogebruik. Heeft Nederland zo’n programma in de twintigste eeuw ook al niet eens geprobeerd?
reacties