Terwijl zij naar Moskou ging

On 14 april 2014, in boeken, literatuur, by Zef Hemel

Gelezen in ‘Verhalen 1913-1924′ (2013) van I.E. Babel:

Het laatste verhaal uit de bundel, door F. Slofstra schitterend vertaalde Babelvertellingen is die van ‘De jodin’. We hebben het over ‘Verhalen 1925-1938′ die Izaac Babel schreef kort voordat hij door de handlangers van Jozef Stalin op 45-jarige leeftijd in Moskou zou worden vermoord. In ‘De jodin’ verhaalt hij over de oude vrouw Ester Erlich die aan het graf van haar pas overleden man radeloos weent en terugblikt op haar vijfendertig jaren huwelijkse leven. Haar dagen slijt ze in het armoedige stadje Kremenets in de Oekraïne, waar het overal in de huizen stinkt. Ze verwijt haar zoon Boris dat hij niet thuis was toen zijn vader overleed. Maar Boris heeft geen spijt. Hij besluit zijn moeder mee te voeren naar Moskou – iets wat zijn in het leven teleurgestelde vader nooit had gedurfd. "Laten we gaan," zei Boris tegen zijn moeder. "Waarheen?" "Naar Moskou, mama…!" "Zijn er niet genoeg joden in Moskou zonder ons?" Even later zitten moeder en zoon, onder achterlating van haar ‘dorpse pantoffels’, in de eersteklas wagon van de Sebastopol-expres.

Boris is revolutionair en lid van het Rode leger, hij blijkt in Moskou vrienden en carrière te hebben gemaakt en brengt zijn oude moeder onder in een mooi appartement in de chique wijk Ostozhenka. "Ze zei dat ze dodelijk bedroefd was alleen te vertrekken, zonder haar man, die zo van Moskou had gedroomd, die er zo van had gedroomd dit godvergeten oord te verlaten en de rest van zijn leven, waarin je alleen nog rust en genoegen verlangt, bij zijn zoon door te brengen, in die nieuwe wereld….En nu lag hij de hele nacht in zijn graf, terwijl zij naar Moskou ging, waar de mensen naar verluidt gelukkig, vrolijk en levenslustig waren, vol plannen zaten en allerlei bijzondere dingen deden." Babel beschrijft met weinig woorden de extreme luxe van Moskou: de metropool van Stalin vol met voor de oude Ester ‘onvoorstelbaar vreemde mensen’. Het wendde snel, van beide kanten. Na haar komst werden coöperatieworst en wodka ingeruild voor thee, klaargemaakt op de samowar, met knoflook, gebakken uien en gefilte fisj, door Ester stilletjes bereid. Babel: "De oude Ester vond haar plek in de hoofdstad van de USSR." Telkens als ik het nieuws lees over Moskou, Poetin en de Oekraïne, moet ik aan dit ontroerende verhaal denken.

Tagged with:
 

Wereldstad

On 11 april 2014, in internationaal, politiek, regionale planning, by Zef Hemel

Gehoord in Amsterdam op 10 april 2014:

 

Wat een geweldig gastcollege van Reinier de Graaf, directeur Europa bij OMA, aan de Universiteit van Amsterdam! Onderwerp: ‘The planning of Greater Moscow’. Vak: Urban Studies, Cities in Transition. Op onweerstaanbare wijze fileerde planoloog-ontwerper De Graaf de situatie in Moskou aan de hand van de inzending van het consortium, waarvan OMA het hart vormde, aan de Moscow Competition van 2012. Met zijn 12 miljoen inwoners staat Moskou op de ranglijst van wereldsteden op dit moment op plaats 12, maar zal de komende jaren stijgen naar plaats 5. Moskou is een echte megaregio. De bevolking van de Russische hoofdstad groeit de komende jaren namelijk met liefst 24 procent. Terwijl de Russische Federatie op de mondiale kaart van stedelijke concentraties met zijn enorme leegte schittert door afwezigheid, vormt Moskou daarop de grote uitzondering. Moskou, aldus De Graaf, is binnen Rusland een echt ‘waterhoofd’. En zal dat nog meer worden. Is dat erg?

Op overtuigende wijze liet De Graaf zien dat, om de enorme ruimtelijke problemen het hoofd te bieden, de administratieve organisatie van Moskou grondige aanpassing behoeft, bijvoorbeeld door de grenzen van de gemeente, anders dan nu gebeurt, te laten samenvallen met die van de Oblast ("We took the liberty to change the government of Moscow"). In één klap zou de regio Moskou daarmee de omvang krijgen van een land als Zwitserland of Nederland: met zijn 20 miljoen inwoners de grootste megaregio ter wereld. Een dergelijke aanpassing leek hem gerechtvaardigd en ook noodzakelijk, want net als Zwitserland binnen Europa een bevoorrechte positie inneemt waarvan Europa danig profiteert, komt ook Groot-Moskou binnen de Russische Federatie een uitzonderingspositie toe die Rusland alleen maar winst oplevert. Al sinds de Sovjet Unie genieten de inwoners van de hoofdstad voorrechten, bang als de autoriteiten zijn dat er opstanden zullen uitbreken. De Graaf: "In order to control Moscow, the government tries to keep its citizens happy". Vandaar dat bijna alle Moskovieten, althans officieel, binnen de gemeentegrenzen wonen en zich daarbuiten liever niet wagen. Hun identiteitskaart, zo liet De Graaf zien, lijkt sprekend op een creditcard, terwijl die van de inwoners van de Oblast nog het meeste lijkt op een entreebewijs van een doodgewone camping. Moskou, aldus De Graaf, sluit tegenwoordig meer aan bij de wereldgemeenschap dan bij Rusland. En ook al lijkt de politieke actualiteit dit laatste te loochenstraffen, Moskou vormt zich tot een heuse ‘World City’. Wat een feest voor de studenten om naar te luisteren!

Tagged with:
 

Vector van de toekomst

On 12 maart 2014, in internationaal, politiek, by Zef Hemel

Gelezen in NRC Handelsblad van 8 februari 2014:


Nu nog heeft de Russische president Poetin de handen vol aan de Oekraïne, maar eigenlijk wil hij naar het oosten. Dat maakte ik althans op uit een artikel van de hand van Hubert Smeets in NRC Handelsblad. Terwijl de jonge bewoners uit oostelijk gelegen steden als Omsk, Novosibirsk, Tomsk, Kazan en Oefa onverminderd naar Moskou trekken, wil de president juist investeren in de economie en de steden van Siberië en Centraal-Azië. Liever in de richting van China dan van Europa zoekt hij vriendschappen en handelsbetrekkingen. Smeets: "President Poetin heeft zijn kaarten gezet op China en andere economische grootmachten aan de Stille Oceaan. In die richting wijst de ‘vector van de toekomst’, zei hij veertien maanden geleden voor het eerst in zijn jaarlijkse troonrede.” Hoofdkantoren van grote Russische ondernemingen die nu nog overwegend gevestigd zijn in Moskou, dicht bij de centrale macht, zullen worden overgebracht naar het oosten.  Tot 2030 zal in die contreien voor een bedrag van 70 miljard euro worden geïnvesteerd. Gaat Poetin bedrijven als Gazprom, Spoorwegen en Spaarbanken inderdaad dwingen om te verhuizen?

Over drie weken begin ik op de Universiteit van Amsterdam een nieuwe serie colleges over Moskou. In ‘Cities in Transition’ onderzoeken studenten Urban Studies zes weken lang de groei, transformatie en planning van de Russische hoofdstad in groot verband. Robert Argenbright van de University of Utah schreef in ‘Moscow on the rise: from primate city to megaregion’ (2013) hoe Moskou zich ontworstelde aan het naoorlogse idee van het kerngebied van het autarkische Sovjetimperium – de zogenaamde Wolga-Baikal zone – en hoe de westelijk daarvan gelegen stad na 1991 alle groei aan zich trok. Juist naar het westen trekt op dit moment alle groei en werkgelegenheid binnen de immense Russische federatie, of liever: naar Moskou. Zelfs Sint Petersburg verliest bevolking aan de Russische hoofdstad. "Moscow has eclipsed Saint Petersburg as Russia’s ‘Window on the West’ – and on the rest of the world as well," schrijft Argenbright. Bijna veertig procent van de hoogopgeleide Russen woont en werkt op dit moment al in de hoofdstad. Kennelijk wil de president deze overconcentratie tegengaan door in het verre oosten nieuwe brandpunten te creëren. Maar zal het hem lukken?

Tagged with:
 

Perfect World

On 25 december 2013, in kunst, by Zef Hemel

Gelezen in ‘De grote utopie. Russische Avantgarde 1915-1932’ (1992):

Onderweg naar het Stedelijk Museum hadden we het over het streven naar perfectie. Of een planoloog daar naar moet streven. Mijn gespreksgenoot vond van wel. Mijn stelling was: liever niet. Perfectie past niet bij een stad, die moet niet kloppend gemaakt worden. Een planner kan zelfs beter opzettelijk fouten maken dan een perfect stedelijk systeem nastreven. Enzovoort. Toen zagen we de werken van Kazimir Malevich. Vooral zijn Suprematistische schilderijen spraken tot onze verbeelding. Was zijn Zwart Vierkant (1915) werkelijk perfect? Mijn gast vond van wel, ik twijfelde. Eenmaal weer thuis las ik de catalogus van het Stedelijk Museum uit 1992, ‘De grote utopie’. In een van de eerste artikelen vergelijkt Vasily Rakitin de werken van Tatlin met die van Malevich. Over de laatste schrijft hij dat deze uitsluitend dacht in absolute termen – Malevich, schreef hij, was de profeet.

Rakitin vond dat Malevich met zijn verlangen in ‘zijn’ Suprematisme alle ‘ismen’ te verenigen de moderne kunst parodieerde. “This was due to his desire not just to do everything better but to get it absolutely right.” Dat is inderdaad de definitie van een perfectionist. “He (Malevich) was a natural systematist and wanted to turn everything into his own – in his opinion infallible perfect – world.” De perfectie van Malevich kon alleen bestaan in zijn eigen wereld, niet in die van anderen. Om alles helemaal goed te krijgen, vond hij, moest men telkens weer van voren af aan beginnen om te zien of het wel klopte. Kan het duidelijker? De schilder, aldus Rakitin, was een romanticus, een polemist, een zuivere individualist, zeker geen teamworker. “One had to be at the forefront and only follow him, Malevich, on the road towards a new harmony.” Godzijdank was hij geen stedenbouwer, want stel je voor. Maar wat een fantastische kunstenaar! Gaat dat zien!

Tagged with:
 

Underworld

On 23 december 2013, in infrastructuur, by Zef Hemel

Gelezen in ‘Foresight in Hindsight’ (2013) van Strelka:

De ondergrondse infrastructuur van Moskou is uitgebreid. Niemand weet precies hoe dicht en wijdvertakt deze werkelijk is, en tot hoe ver ze zich uitstrekt. Nathan de Groot schreef er een studie over. Hij sprak met Russische ‘diggers’ die het ondergrondse gangenstelsel van de hoofdstad in kaart proberen te brengen. Zeker, iedereen kent de roemruchte metro van de Russische metropool: vanaf 1931 werden op last van Stalin tien ondergrondse metrolijnen aangelegd, met een totale lengte van 80 kilometer. Vierenzeventig stations bevinden zich dieper dan dertig meter onder het straatoppervlak; nog eens 93 stations liggen net daarboven; tijdens de Tweede Wereldoorlog deden de metrostations dienst als schuilkelder. Echter, gezocht wordt nog altijd naar de geheime Metro2 tussen het Kremlin en militaire posities, gebouwd door de Sovjets voor hun partijkader, die door de inlichtingendiensten van de Verenigde Staten wordt vermoed. Daarnaast telt de stad 7000 ondergrondse bunkers. En alsof dit nog niet genoeg is: in de loop der eeuwen werden liefst 167 rivieren onder de stad doorgeleid.

Moskou is een stad gebouwd in een moerassig bekken, waar talrijke rivieren en stromen samenkomen. De ondergrond is er uiterst instabiel. Met al die onbekende ondergrondse infrastructuur is bouwen in deze stad met onvoldoende kennis van wat zich onder het maaiveld bevindt ronduit gevaarlijk. Verzakkingen zijn aan de orde van de dag. Wat nog het meeste wordt gevreesd is een denkbeeldige stad van 500 hectare, met ondergrondse bioscopen en theaters, in 1990 door een voormalige KGB-officier aan een Russisch tijdschrift gelekt en twee jaar later door Time Magazine wereldkundig gemaakt – een geheime bunker formaat paleis die 15.000 mensen dertig jaar lang in leven zou kunnen houden bij een nucleaire ramp: Ramenki 43. Bestaat hij werkelijk? De ‘diggers’ die De Groot sprak hadden hem nog niet ontdekt. De Groot: “This links back to the debate whether there is afterlife or not. After all, the traditional meaning of an underworld as a parallel and partly unknown world applies, which can be both fascinating and scary.”

Tagged with:
 

Grassroots

On 6 september 2013, in politiek, by Zef Hemel

Gelezen in The Moscow Times van 4 september 2013:

Zondag wordt er in Moskou een nieuwe burgemeester gekozen door de zittende bevolking. The Moscow Times kopte deze week: ‘The Battle for Moscow’. De burgemeestersverkiezing wordt in heel Rusland en daarbuiten met grote spanning gevolgd. Opnieuw een voorbeeld van het groeiende belang van metropolen in de wereld. Sinds 2005 is er in de Russische hoofdstad geen burgemeestersverkiezing meer gehouden. De huidige burgemeester Sobjanin is een aantal jaren geleden door de Russische regering in het pluche gehesen. Twaalf miljoen Moskovieten zullen nu naar de stembus gaan om Sobjanin alsnog te kiezen, want uitgerekend hij heeft de verkiezingen vervroegd uitgeschreven, zeker als hij denkt te zijn van zijn overwinning. En het moet gezegd, de afgelopen jaren lijkt hij goed naar zijn inwoners te hebben geluisterd en stadsparken in het centrum opgeknapt, een fietsenplan voor de ‘Gardenring’ geïntroduceerd en met de Moscow Competition een internationale prijsvraag uitgeschreven voor het nieuwe structuurplan voor Groot Moskou. De burgemeester oogt daarmee als een verlichte geest, althans naar Russische maatstaven gemeten.

Al die aandacht voor de burgemeestersverkiezing in Moskou zou er overigens niet zijn geweest als Alexej Navalny niet de grote opponent van Sobjanin is. Door zijn kandidatuur is sprake van een ware Russische machtsstrijd die de betekenis van Moskou en zijn toekomstige burgemeester verre overstijgt. Navalny is de grote uitdager van Vladimir Poetin en wacht na de verkiezingen een gevangenisstraf van vijf jaar. Wat wil Navalny met Groot Moskou? Geen krant die erover schrijft. De problemen van Moskou zelf zijn groot. De campagne die Navalny voert is in dat verband buitengewoon sterk en hoopgevend voor Moskou. Hij werkt 100 procent grassroots, met liefst 15.000 vrijwilligers, en ontwikkelt zijn programma voor de metropool letterlijk luisterend, vragend, optrekkend met gewone mensen in de straten buiten het centrum. Vergeleken daarmee is de werkwijze van Sobjanin nauwelijks verlicht te noemen, maar veeleer ouderwets.

Tagged with:
 

Planologie studeren in Moskou

On 11 augustus 2013, in onderwijs, by Zef Hemel

Gehoord in Moskou op 10 juli 2013:

Met tien studenten Urban Studies van de Universiteit van Amsterdam een bezoek gebracht aan Moskou. Onze gastheer was de Graduate School of Urban Studies and Planning van de Moscow School of Economics, gevestigd in de oostelijke binnenstad. Sinds twee jaar biedt deze jonge school, opgericht door ex-minister Yegor Gaidar, een masterprogramma op het gebied van stadsontwikkeling en ruimtelijke planning. Ze pretendeert op dit terrein de eerste in Rusland te zijn. Volgens decaan Alexander Vysokovski (65) kent Rusland nog helemaal geen professionele planologen. Die moeten eerst worden opgeleid. Het docentencorps bestaat uit allemaal jonge mensen, die dikwijls in het buitenland hebben gestudeerd. Elk jaar worden vijfentwintig gemotiveerde studenten tot de masterstudie toegelaten. Een bezoek aan de Moscow State University later die week maakte ons duidelijk hoe het veelal niet hervormde onderwijssysteem van Rusland functioneert: de geografische faculteit, gevestigd op de tweeëntwintigste verdieping van het Stalinistische hoofdgebouw dat hoog oprijst boven Moskou en in 1954 door krijgsgevangenen werd gebouwd, lijkt van binnen in al die zestig jaren nog onveranderd. Met het ontgrendelen van getraliede hekken werden voor ons de leslokalen geopend. Kasten vol globes en atlassen staarden ons aan. Vanuit de sombere hoge ramen keken we neer op het immense Moskou dat zich daar in de verte eindeloos uitstrekt.

Diezelfde week werden we ontvangen in Strelka Institute. Wat een verschil! Deze nieuwe post graduate opleiding stadsplanning bevindt zich in een oude chocoladefabriek aan de oevers van de Moskwa, recht tegenover de kerk van Christus de Verlosser. Het kleine schoolgebouw bestaat uit een aantal flexibele workshopruimten rond een rechthoekige binnenplaats. Op de binnenplaats wordt elke avond een lezing gehouden of film vertoond die voor iedere burger vrij toegankelijk is. Het docentencorps wisselt, elk jaar wordt het studieprogramma vernieuwd, er wordt in interdisciplinaire teams gewerkt, de voertaal is Engels, de studenten komen uit de hele wereld. Een boekenwinkel stelt alle schoolpublicaties gratis beschikbaar. Studeren kost er niets, althans voor de circa dertig gelukkigen die door de schoolleiding elk jaar worden toegelaten (het private Strelka wordt door een aantal rijke, idealistische Moskovieten gefinancierd), maar daar staat tegenover dat de studie niet is geaccrediteerd. Strelka Institute lijkt de gedroomde academie voor planologen: een open forum, vrij toegankelijk, interdisciplinair, gratis onderwijs, steeds actueel. Drie scholen in Moskou. In de notendop geven ze een goed beeld van de actuele onderwijsinfrastructuur voor planologie in het metropolitane Moskou.

Tagged with:
 

Green Field, Brown Field

On 19 juli 2013, in innovatie, wetenschap, by Zef Hemel

Gezien in Moskou op 16 juli 2013:

Afgelopen week een bezoek gebracht aan Skolkovo, Moskou. Ik heb er eerder uitvoerig op deze weblog over bericht. De dag tevoren nog had Grygoriy Revzin, architectuurcriticus en hoogleraar aan de Graduate School of Urban Studies and Planning van Moskou, ons deze nieuwe wetenschapsstad aan de westkant van de metropool als mislukt voorgespiegeld. Soms, luidde zijn toelichting, gedroeg Rusland zich als een sultanaat. Is de sultan vertrokken, dan stopt men zijn werken. Zo ook Skolkovo. De toekomstige campusstad, vorig jaar nog spectaculair te bewonderen in het Russische paviljoen van Venetië tijdens de Architectuur Biënnale, was een favoriet project geweest van de vorige president, Medvedev. Er zouden 35.000 wetenschappers komen te werken en te wonen. Maar zijn opvolger Poetin lijkt niets in innovatie te zien. Innovatie is ook ongrijpbaar, die kun je niet zien. Poetin houdt meer van Universiades (Kazan 2013), Olympische Spelen (Sotchi 2014) en Wereldtentoonstellingen (Jekaterinaburg 2020). Daarom gingen we er eens een kijkje nemen.

We werden hartelijk ontvangen in de ‘Supercube’, pal aan de MKAD. Er werd juist een summer school voor jonge atoomgeleerden gehouden. Vanuit de bovenste verdieping waren de vele bouwputten goed te zien. Dicht bij de MKAD werd het nieuwe treinstation gebouwd, naast de cube verrezen de universiteitsgebouwen van Herzog en De Meuron. Een eind verderop stond het cirkelvormige gebouw van de business school, dat omringd werd door tuinen die wegliepen in de fraaie bosrand. Er was al een golfterrein en er werden woningen gebouwd, alles naar het masterplan van het Franse AREP die in competitie van het Nederlandse OMA had gewonnen. We aten in het uitstekende restaurant van de business school, we bezochten de gebouwen waarin kleine bedrijfjes gevestigd waren die satelliettechnologie toeleverden aan de Russische ruimtevaart. Er bleek zo het een en ander gerealiseerd en rond 2015 dacht men een behoorlijk eind te zijn gevorderd met de eerste van de vijf nederzettingen die hier uiteindelijk moeten verrijzen. Alleen de grote dome had men geschrapt. De vertegenwoordiger van de Skolkovo Foudation vertelde dat men in het begin een andere locatie had overwogen: de terreinen van de oude Zil-fabrieken in Moskou. Maar de autoriteiten waren niet bereid geweest om hieraan mee te werken. Daarom graaft men nu ver buiten de stad een innovatiecentrum. En de immense Zil-fabrieken staan nog altijd leeg.

Tagged with:
 

Buiten de MKAD

On 18 juli 2013, in wonen, by Zef Hemel

Gelezen in The Moscow News van 9-15 juli 2013:

Met tien studenten van de Universiteit van Amsterdam naar Moskou geweest. Het ging om een uitwisseling met studenten van de Moscow Graduate School of Urban Studies and Planning. Op de terugvlucht een reportage gelezen over ‘New Moscow, one year on’. Mikhail Moshkin bericht daarin dat eind 2014 het plan gereed zal zijn voor Nieuw Moskou, de zuidwestelijke uitbreiding van het grondgebied van de hoofdstad van de Russische Federatie. Precies een jaar geleden werd de annexatie een feit. De uitbreiding – feitelijk een verdubbeling van het oppervlak van de gemeente naar het zuidwesten, over de MKAD heen – zou goed moeten zijn voor twee miljoen nieuwe inwoners in 2035. Ook het regeringscentrum zou aanvankelijk naar de nieuwe stad worden verplaatst, maar daarvan is men begin juni teruggekomen. Alleen de prefecturen van het nieuwe Troitsky en Novomoskovsky zullen er gevestigd worden. Wel komt er een nieuw internationaal zakencentrum, in Rublyovo-Arkhangelsky. Eind volgend jaar weten we welke onderdelen uit de Moscow Competition van 2012 door de autoriteiten zijn overgenomen. Het bouwbudget voor de nieuwe stad is ondertussen verhoogd: naar 10 miljard roebel die de hoofdstad er de komende tijd in denkt te investeren.

Moskou is extreem duur en onaantrekkelijk om in te wonen. Toch groeit het inwonertal gestaag. Mensen wonen er om veel geld te verdienen, maar van dat geld gaat een groot deel op aan wonen. In Moskou beschikt een inwoner gemiddeld over niet meer dan 19 vierkante meter woonruimte – dat is veel minder nog dan in de rest van Rusland. In het bestaande Moskou wordt op dit moment voor een vierkante meter woonruimte gemiddeld 126.000 roebel neergeteld. In de zuidwestelijke uitbreiding ligt de gemiddelde prijs iets lager: 83.000 roebel per vierkante meter. Echt dalen willen deze prijzen niet. De prijzen voor elektriciteit, gas en licht stijgen ondertussen fors: gas met 15 procent, verwarming met 9 procent, water met 6,2 procent, elektriciteit tussen de 10 en 12 procent. En dat met die koude winters en slecht geïsoleerde woningen. Als woonstad wordt Moskou daardoor nog veel duurder. Alleen benzine blijft er spotgoedkoop: tussen de 31 en 32 roebel (minder dan een euro) voor een liter. Geen wonder dat de Moskovieten massaal de auto nemen, er zelfs een groot deel van de dag in verblijven, en dat de straten van Moskou langzamerhand helemaal verstopt raken met stilstaand blik. Gaat de voorziene stadsuitbreiding in het verre zuidwesten daarin een oplossing brengen? Ik vrees van niet.

Tagged with:
 

You can do it

On 20 mei 2013, in politiek, by Zef Hemel

Gelezen in de Volkskrant van 20 mei 2013:

Uitgebreid portret van Michael Bloomberg, burgemeester van New York, in de Volkskrant van Pinksteren. Bloomberg nadert het einde van zijn derde termijn. De scheidende burgemeester wordt door jounalist Arie Elshout neergezet als “dompteur”, “onverschrokken stadsvernieuwer”, “revolutionair” en “de beste burgemeester in de geschiedenis.” Wat heeft deze man “met het hoofd van een Romeinse senator” zoal gedaan? Hij zou de metropool van 8,3 miljoen inwoners veilig hebben gemaakt, dat in de eerste plaats. Volgens zijn filosofie vloeit al het andere daaruit voort: “Pas als een stad veilig is willen mensen er wonen, studeren, winkelen of uitgaan. Daarna maak je haar attractief door te investeren in cultuur en parken.” Zelfs aan de levensstijl van de inwoners van New York ging hij op een gegeven moment sleutelen. Als een sociale ingenieur probeerde hij obesitas en gezondheidsproblemen te bestrijden door de voedingspatronen in zijn stad te beïnvloeden. Deze aanpak diende destijds ook als voorbeeld voor de Amsterdamse voedselstrategie. Zijn geheim? Een neiging tot verlichte despotie, het geloof dat niets onmogelijk is en zijn onwaarschijnlijke fortuin. Deze bijna bovenmenselijke eigenschappen en omstandigheden maakten hem tot een echte leider. Elshout weet het zeker: “Zo’n metropool, met zoveel beweging, zoveel ongelijkheid en zo weinig ruimte, is alleen in de hand te houden door een krachtige burgemeester die niet bang is om de baas te zijn.” Werkelijk?

Het portret van Bloomberg deed me denken aan Tolstoi’s portret van de burgemeester van Moskou in ‘Oorlog en vrede’. Aan burgemeester Rastoptsjin werd door historici het kordate bevel toegeschreven om Moskou in brand te steken nadat Napoleon begin september 1812 de Russische hoofdstad had veroverd. Volgens Tolstoi was dat helemaal niet waar. De metropool vloog vanzelf in brand nadat de bewoners massaal op de vlucht waren geslagen en de ongeregelde Franse troepen de houten huizen hadden bezet. Over de burgemeester schreef hij: “Hij dacht niet alleen (zoals elke bestuurder denkt) dat hij het uiterlijke handelen van de inwoners van Moskou regelde, maar hij meende ook dat hij hun stemming richting kon geven door middel van oproepen en affiches (…).” In de opvatting van Tolstoi werkt de geschiedenis heel anders: “we moeten tsaren, ministers en generaals buiten beschouwing laten, en ons bezighouden met de gelijksoortige, oneindig kleine elementen die de massa sturen. Niemand kan zeggen in hoeverre het de mens gegeven is langs die weg de wetten van de geschiedenis te ontraadselen; maar het is duidelijk dat alleen in deze richting de mogelijkheid daartoe ligt, en dat het menselijk verstand in deze richting nog geen miljoenste deel heeft aangewend van de inspanningen, die de historici hebben gewijd aan het beschrijven van de daden van allerlei tsaren, legeraanvoerders en ministers en aan het uiteenzetten van hun visie op die daden.”  Anderhalve eeuw later is er klaarblijkelijk wat dat betreft nog niets veranderd.

Tagged with: