Edward Luce, commentator voor de USA van de Financial Times, schreef onlangs een onthutsend artikel over de toekomst van de Amerikaanse stad. Hij stelde vast dat de verhoudingen tussen stad en suburb volledig zijn omgedraaid: ooit woonden de rijken in de buitenwijken en de armen in de grote steden, tegenwoordig wonen de rijken in de centra van de grote steden en blijven de armen achter in de suburbs. De economie van de groeikernen en suburbane gebieden verdampt, stelt Bruce Katz van het Brookings Institute, terwijl die van de grootstedelijke centra juist sterk groeit. Anders gezegd, de beste banen vindt men tegenwoordig in de grote stad, daar moet je zijn. “Owning a car is optional.” De armen daarentegen zijn tegenwoordig veroordeeld tot filerijden naar de grote stad. “They are too busy plying the freeways.” Het kan verkeren.

Luce erkent dat de deskundigen het er nog niet over eens zijn of deze verarming van de buitenwijken een tijdelijk verschijnsel is of een trend. Sommigen denken dat het iets tijdelijks is, iets dat samenhangt met de financiële crisis. Als de Verenigde Staten eenmaal de opgaande lijn weer te pakken hebben, zullen de suburbs weer de motoren blijken van de Amerikaanse economie. En inderdaad, Luce geeft tal van voorbeelden van Amerikaanse gezinnen in de buitenwijken die hard worden geraakt door de recessie, terwijl de grote steden veel beter bestand blijken tegen de crisis. Blijft het feit dat gezinnen in de suburbs van de Amerikaanse steden sterk zijn verarmd en dat voor het eerst in de Amerikaanse geschiedenis meer armen in de buitenwijken wonen dan in de grote steden. Luce haalt een recente studie aan waaruit blijkt dat de publieke en private geldstromen naar Chicago zevenmaal groter zijn dan naar haar suburbane omgeving, en vijfmaal groter naar het centrum van Los Angeles in vergelijking met de buitenwijken. De armen rijden auto, betalen benzine, dragen de lasten van autoverzekeringen en hebben ook nog eens minder kans op werk. Ze hebben er in de VS ook al een naam voor: ‘The Great Inversion’.

Nederland is een van de snelste groeiers in het internationale beroepsonderwijs. Van 6,6 procent van alle inschrijvingen in 2007 is het aandeel internationale studenten bij ons gegroeid tot 8,4 procent in 2011, in absolute aantallen gaat het om 56.131 studenten. De meeste masteropleiding zijn bij ons Engelstalig, de Nederlandse universiteiten hebben in internationale benchmarks een relatief hoge ranking – hun veelal interactieve onderwijs doet het in het buitenland goed. Toch is het marktaandeel van ons land op deze groeimarkt nog beperkt, namelijk 1,2 procent. Veruit het grootste aandeel levert het Verenigd Koninkrijk met bijna 14 procent, gevolgd door Australië (bijna 7 procent), Duitsland, Frankrijk en Canada (iets minder dan 5 procent). Ons aandeel is eerder vergelijkbaar met dat van Zweden. De top drie herkomstlanden zijn bij ons Duitsland, China en België. Wereldwijd is het aantal internationale studenten in de afgelopen tien jaar verdubbeld tot meer dan 4 miljoen. OESO verwacht opnieuw een verdubbeling tot 2025. Nederland zou daarvan naar verhouding bovenmatig kunnen profiteren. Tot zover de statistieken, ontleend aan het Nuffic.

Waarom zouden internationale studenten kiezen voor een studie aan de Nederlandse universiteit? Het aanbod van studentenhuisvesting lijkt in deze nauwelijks een rol te spelen. Veeleer gaat het om persoonlijke ontwikkeling, om het opdoen van internationale ervaring, om de kwaliteit van het Engelstalige onderwijsaanbod en om de stad in kwestie. Omgekeerd is het voor de stad van keuze profijtelijk om internationale studenten aan zich te binden. Want niet alleen over hun opleiding, maar vooral over hun leef- en woonervaringen in die buitenlandse stad zullen de internationale studenten later, wanneer ze zijn afgestudeerd, met liefde vertellen. In handel en zakendoen kan deze bekendheid de stad later veel opleveren. Een derde van de studenten in Maastricht is internationaal: 7.000, meest afkomstig uit Duitsland. Amsterdam staat op plaats twee met 6.000 internationale studenten. Naar verhouding (de stad, de universiteiten) is dat nog niet erg veel. De groeipotentie in Amsterdam is veruit het grootst.

Deze benchmark kende ik nog niet: de top 10 studentensteden voor investeerders. Bovenaan de Dutch Student Housing Opportunity Index staat Amsterdam, op plaats twee Utrecht, op drie Groningen. Onderaan vinden we Nijmegen, Enschede, Eindhoven en Den Bosch. Waarom deze nieuwe benchmark zo interessant is? “Internationale marktstudies wijzen op goed scorende universiteiten, snelle internationalisering en structurele kamertekorten.” Steden worden in toenemende mate belangrijke spelers op de markt van hoger onderwijs, hoger opgeleiden, talentontwikkeling, hoogwaardige arbeidsmarkt. De wereld van de ontwikkelaars moet hier op inspelen. De index hanteert acht criteria. Amsterdam scoort op deze criteria het beste, de stad is de ‘onbetwiste aanvoerder’. De makers vinden dit niet verrassend. Immers, de onderzoekers van Knight Frank riepen de Nederlandse hoofdstad al eerder uit tot nummer 10 van Europese universiteitssteden om in te investeren. Met twee universiteiten is het de grootste universiteitsstad van Nederland; men verwacht de komende jaren in Amsterdam 20.000 extra internationale studenten. “Er valt veel over de markt te zeggen, maar als investeerder moet u hier in elk geval zijn.”

Tot 2020 zal het aantal studenten in Nederland nog groeien. De helft van de groei zal neerslaan in de vier grootste studentensteden (43.000), de helft daarvan in Amsterdam (22.000). Ook tot de snelste groeiers behoort nu weer Amsterdam. Echter, het tekort aan kamers is in Amsterdam eveneens het grootst; men schat het kwantitatieve tekort hier op 10.000 kamers. Dat verklaart tevens waarom in Amsterdam de hoogste kamerhuren worden betaald: gemiddeld 490 euro. En nu komt het: wat internationalisering betreft staat Amsterdam niet op nummer 1. Da’s vreemd, ook omdat dit een interessante indicator is van de toekomstige vraag. “Tot 2025 zal het aantal internationale studenten wereldwijd verdubbelen en Nederlandse universiteiten profiteren daar nu al van.” Echter, Amsterdam staat met 6.000 internationale studenten op plaats 2, achter Maastricht. Hier is voor de hoofdstad de komende jaren veel winst te behalen, ook omdat Amsterdam op plaats 10 staat van Europese universiteitssteden om in te investeren. Parijs staat bovenaan en wil, gesteund door de Franse minister van hoger onderwijs, de komende jaren nog 18.000 kamers voor internationale studenten bijbouwen. Amsterdam kan dus niet achterblijven. De Engelstalige masteropleidingen zijn er al. Nu de voorzieningen nog.

Gisteravond een boeiende bijeenkomst bijgewoond, georganiseerd door de Amsterdamse PvdA. Ging over sociaal-democratische waarden als bestaanszekerheid en goed werk. Zes mensen waren gevraagd hierover te spreken, waaronder ik. Alle korte lezingen stonden in het teken van het te maken verkiezingsprogramma. Paul Tang zat de avond voor. We zaten in een schoolgebouw in Amsterdam Nieuw-West. Opvallend was dat bijna alle sprekers over het onderwijs begonnen. Dat gold voor Henk van Waveren, Frank Kalshoven, Oguz Dulkadir, Bas Jacobs en ondergetekende. Dulkadir vertelde mooi over hoe hij als Turk onderwijs had genoten en waarom hij zijn Weekendacademie in Amsterdam had opgericht. Econoom Bas Jacobs maakte de avond rond door de prangende vraag te stellen waarom we als samenleving niet veel meer investeren in onderwijs, terwijl deze investering zich later gegarandeerd honderd procent terugverdient. Nee, alle extra overheidsmiddelen verdwijnen op dit moment in het gat van de gezondheidszorg. De randvoorwaarde voor goed werk en bestaanszekerheid is dus goed stedelijk onderwijs. Het interesseerde Kalshoven niet waaruit dat onderwijs bestond. Als het in Amsterdam maar beter werd gegeven dan in de rest van het land.

Met bestaanszekerheid en werk als grondwaarden bevinden de sociaal-democraten zich nog altijd in de onderste regionen van de behoeften piramide van Maslov. Maslov zelf wees er in de jaren zestig al op dat we als samenleving bovenin de piramide waren aanbeland. Alle mensen, schreef hij, zoeken zelfontplooiing. In ‘The Need for Creative People’ lees ik: “The question is, Who is interested in creativity? And my answer is that practically everybody is.” Vandaar zijn appèl: “The more psychologically healthy (or more highly evolved) person is a political necessity.” Creatieve mensen waren nodig voor de industrie, omdat die dreigde te verouderen en er voortdurend nieuwe producten op de markt kwamen. Wat zou er gebeuren met de Amerikaanse auto-industrie? Japan kwam eraan. Nu rekenden de industriëlen zich nog rijk, maar er zou een tijd komen dat ze wakker geschud zouden worden. “Our era is more in flux, more in process, more rapidly changing than any previous one in history.” Waarna hij radicaal nieuwe onderwijsmethoden bepleitte. “It means an increased valuing of the ability to pay the fullest attention to the here-now situation, to be able to listen well, to be able to see well in the concrete, immediate moment before us. It means that we need people who are different from the average kind of person who confronts the present as if it were a repetition of the past.” Ziedaar de leerdoelen en competenties van het nieuwe onderwijs. Die wordt, lijkt het wel, nog steeds niet als een politieke noodzaak gezien.

Hoogopgeleiden trekken samen in een beperkt aantal steden, de andere steden verarmen of lopen leeg. Dat gebeurt in Europa, maar vooral in de Verenigde Staten. We noemen dat: ‘Success breeds success.’ In goede Nederlands: ‘de duivel schijt op de grote hoop’. Jaap van Till en ondergetekende schreven er al over in ‘Verbonden netwerken’, een publicatie van het toenmalige Ministerie van Verkeer en Waterstaat, mei 2002. In datzelfde jaar beschreef Richard Florida het verschijnsel in ‘The Rise of the Creative Class’. Nu, tien jaar later, is het een feit. Florida opende onlangs een debat over de schaduwkanten van deze sociale uitsortering in ‘The Atlantic’. In ‘More Losers Than Winners in America’s New Economic Geography’ beschrijft hij hoe steden als Washington, Boston, San Jose, Raleigh-Durham en San Francisco steeds meer hoogopgeleiden trekken, terwijl andere Amerikaanse steden nauwelijks van deze ontwikkeling profiteren. In Nederland gebeurt hetzelfde. Hoogopgeleiden trekken samen in Amsterdam en in mindere mate in Utrecht, Groningen en Maastricht, de andere steden blijven zitten met lageropgeleiden.  “At first blush, everyone seems to profit from the clustering and sorting of talent.” Salarissen stijgen van zowel de creatieven als de dienstverleners en de industrie-arbeiders. Maar de status van creatieve metropool is niet alleen begerenswaardig; ze blijkt gepaard te gaan met een venijnig sociaal probleem.

Door het succes prijzen de creatieve steden zichzelf uit de markt. Vooral het woongenot wordt er flink duurder. Door hun salarissen te verminderen met de huisvestingskosten ontstaat een reëler beeld van de welvaart van individuele huishoudens. Wat blijkt? Onder de creatieven is nog steeds sprake van een stijgende lijn. Maar onder de dienstverleners en de industrie-arbeiders daalt juist het netto besteedbare inkomen als gevolg van de snel stijgende woonlasten, ook al gaan ze er in salaris op vooruit. Lager opgeleiden profiteren daardoor niet tot nauwelijks van het succes van het creatieve milieu waarin ze verkeren. Er ontstaat een kloof. De voordelen van het wonen en werken in succesvolle steden als Washington en San Francisco komt eigenlijk alleen ten goede aan de hoogopgeleiden, niet aan de gewone man. Wat te doen?Eigenlijk is het heel simpel. De lonen van de laagstbetaalden in de dienstensector zouden verder moeten stijgen door betere scholing. En voor succesvolle steden zit er niets anders op dan meer goedkope woningen te bouwen, ook al hongert de creatieve klasse er vooral naar dure appartementen. Dat geldt dus ook voor Amsterdam. Ten slotte moeten we niet vergeten dat ook de allerarmsten profiteren van de voorzieningen in de grote stad.

Begin deze week gesproken bij de Van der Leeuwkring in Rotterdam over ‘de stad als brein’. Locatie: de nieuwe bibliotheek van de medische faculteit van het Erasmus MC. Een toepasselijke plek. Het bleek trouwens om een bijzondere ruimte te gaan, ontworpen door Claus en Kaan, die zo weggelopen leek uit het oeuvre van Frank Lloyd Wright. Ter voorbereiding ontving ik van de organisatie de tekst van de vierde Guest Urban Critic lezing, gehouden door Alexander Rinnooy Kan, tegenwoordig universiteitshoogleraar economie en bedrijfskunde aan de Universiteit van Amsterdam. Titel: ‘De durf van Rotterdam’. Rinnooy Kan was gevraag te reflecteren op de toekomst van de Maasstad vanuit zijn inzicht in ondernemerschap en economische dragers van de stad, “en zijn ervaringskennis van samenwerking op de grensvlakken tussen bestuur, ondernemerschap en burgers.” Hoe dicht kan iemand het onderwerp van ‘de stad als brein’ naderen?

De stad moet vernieuwen, aldus Rinnooy Kan. Aan het begin van zijn lezing stelde hij zich de vraag hoe een stad als Rotterdam zo’n vernieuwingsproces zou moeten inrichten. Sommige steden zijn daarin immers succesvoller dan andere. Harde infrastructuur is naar zijn stellige overtuiging niet voldoende. “Het gaat ook om de kennis in een stad en het vermogen om die kennis te delen, uit te dragen en te vermeerderen. Daarnaast gaat het om wat de ‘sociale infrastructuur’ wordt genoemd: het intellectuele en het sociale vermogen. Dat zijn de ingrediënten waar de succesformule in toenemende mate op gebaseerd lijkt te zijn.” Een ‘smart city’ bouwen is in de ogen van Rinnooy Kan ook allerminst een kwestie van technologie. Het gaat om ‘een veel breder verhaal’. Vijf lessen noemt hij vervolgens: een aanpak die breed en meerdimensionaal is, het vermogen om lange termijn doelen te formuleren en tegelijk stappen in de goede richting te zetten; operationele principes van ‘van onder op’, professioneel ondersteund; latent aanwezig kapitaal in de stad mobiliseren; een betrekkelijk radicale, compromisloze vernieuwingszin met principes waaraan je als stad jarenlang vasthoudt. Moeilijk? Zeker. Maar de stad is volgens spreker het perfecte aggregatieniveau voor samenwerkingen. De stad, aldus Rinnooy Kan, “heeft het goede niveau om te laten zien aan de volledige gemeenschap van betrokkenen wat het uiteindelijk op gaat leveren voor iedereen.” Ik zou zeggen, wees nog radicaler. Benut de stad volledig, gebruik hem als één groot brein.

Eerste week van het Atelier Gebiedsontwikkeling voor studenten planologie van de Universiteit van Amsterdam zit erop. We werken in kantorengebied Sloterdijk. Kreeg juist de nieuwste kantorenmonitor in handen. Afgelopen jaar werd in de gemeente Amsterdam 55.000 m2 kantoorvloer opgeleverd en per saldo 145.000 m2 kantoorruimte aan de voorraad onttrokken. De totale voorraad kromp met 90.000 m2. De leegstand nam hierdoor af van 17 naar 16 procent. Dat is nog altijd veel, maar de trend lijkt gekeerd en de ingebruikname steeg in Amsterdam met bijna 40 procent. Dat is goed nieuws. Binnen Amsterdam daalde de leegstand vooral in Centrum, Zuidoost en West. In de omgeving van Amsterdam daarentegen nam de leegstand juist fors toe, alleen Ouder-Amstel en Diemen zijn hierop een uitzondering. In de Haarlemmermeer staat de teller nu op 23,5 procent leegstand, in Haarlem 23 procent, in Amstelveen 26,5 procent en in Almere is de leegstand zelfs opgelopen naar 30 procent. Dat komt niet zozeer doordat daar nog heel veel kantoren worden bijgebouwd; veeleer is daar de ingebruikname gestagneerd. Terwijl die in Amsterdam sterk toenam.

Interessant vond ik de onderliggende analyse: “De ontwikkeling van het kantoorgebruik hangt sterk samen met de economische groei. Door de recessie sloeg het gebruik van kantoorruimte in de metropoolregio om van een groei van 2 procent in 2008 naar een krimp met een half procent in 2009, 1 procent in 2010, 1 procent in 2011 en 1,5 procent in 2012.” En wat is de voorspelling voor dit jaar? “Gezien de aanhoudende recessie moet voor 2013 rekening worden gehouden met een verder dalend kantoorgebruik.” Dus ook als er vrijwel geen kantoor meer in de regio wordt gebouwd en er inspanningen worden gedaan om kantoorvloeroppervlak om te zetten in andere functies, zal de leegstand in de regio dit jaar nog verder oplopen. Tot zover de vierkante meters. Wat ik mis is een analyse van de kwaliteit van al die met leegstand kampende kantorengebieden.

De Italiaanse schrijver Alessandro Barrico schreef een verbluffend boek over de overgangsfase waarin onze cultuur zich bevindt: een cultuur van diepgang naar een cultuur aan de oppervlakte, in de breedte. Ik las het ademloos in de hogesnelheidstrein van Amsterdam naar Marseille. Geen betere toestand trouwens dan zo’n hoge snelheid om een dergelijk boek te lezen. Als ruimtelijke ordening een culturele opgave is, dan is Barrico’s essay voor planologen zeker relevant. Kort gezegd is zijn stelling dat wij van een burgerlijke cultuur van diepgang en ernst naar een cultuur van doorgangssystemen gaan, van kennis als surfen, synthetische sequenties, ervaringen in de vorm van een baan. Hoe zal ik het zeggen? In het verleden kauwden we op een stuk verfijnde muziek, tegenwoordig hechten we eerder aan “alle flauwekul die zich voordoet in de vorm van een oppervlakkige, snelle en spectaculaire sequentie.” Verwerpelijk? Nee hoor, in de Verlichting en in de Romantiek gebeurde hetzelfde.

Mooi vond ik vooral hoe Barrico de democratie typeert: als kenmerkend voor de barbaarse manier van doen. “Denk aan het idee om de betekenis te verpulveren over het oppervlak van een heleboel equivalente punten (de burgers) in plaats van die verankerd te houden in één heilig punt (de koning, de tiran). (…) Denk aan de overtuiging dat de macht geen enkele verticale legitimatie heeft (de koning was de uitverkorene van God), maar alleen een horizontale legitimatie (de instemming van de burgers). Zodat de hele geschiedenis van de macht zich aan de oppervlakte afspeelt, waarbij alleen de actuele feiten van belang zijn en de diepgang er niet toe doet (…)” Volgens Barrico zijn er geen idealen meer in de politiek. Het is de triomf van de techniek boven de principes. Wat overblijft is een inhoudelijke leegte. Hiertegen een muur opwerpen heeft geen zin. Op het eind blijkt dat de verteller leeft in het jaar 2026 en op onze tijd terugblikt. De overgangsfase mondt uit in de volgende toestand: “Het wereldbeeld dat de media ons verschaffen, de geografie van idealen die de politiek ons voorstelt, het idee van kennis dat de digitale wereld ons ter beschikking stelt hebben geen greintje diepte: het zijn verzamelingen van subtiele, of zelfs fragiele vanzelfsprekendheden die wij rangschikken in figuren met een zekere kracht.” De oppervlakte is alles, het eindpunt van de democratie: alles wordt licht, oppervlakkig, gemakkelijk, betekenisloos, commercieel, spectaculair, gericht op ervaring.

Afgelopen week in het kader van ‘Amsterdam 750 jaar’ (in 2025 is het zover!) met ruim honderd young potentials uit het Amsterdamse bedrijfsleven gezocht naar toekomsttrends. Locatie: Amsterdam Art Centre in Westpoort-Sloterdijk. De gesprekken herinnerden me aan een artikel in NRC Handelsblad van William Halal van de George Washington Universiteit over de komende technologische revolutie. De toekomst voorspellen is een tot mislukken gedoemd waagstuk, maar Halal weet te overtuigen met een ‘macroprognose’ van de economie als geheel in de komende tien tot twintig jaar, afgeleid van het zogenaamde Techcastproject. Het Techcastproject bundelt de kennis van meer dan honderd hightechwetenschappers, CEO’s, ingenieurs en futuristen in de hele wereld, teneinde doorbraken te voorspellen op alle denkbare gebieden. Wat blijkt? Rond 2015 zal vermoedelijk een nieuwe golf van economische groei een aanvang nemen. “Het cluster van groene technologieën, informatiesystemen, e-commerce en geavanceerde auto-ontwerpen wijst op een vermoedelijke opleving van de economische groei rond die tijd.” Het jaartal van 2015 zou samenvallen met het patroon van 35-jarige cycli op de Amerikaanse aandelenmarkt, met hoogtepunten in de roaring twenties, de Eisenhowerhausse van de jaren zestig en de Reaganhausse van de jaren negentig. Nog twee jaar geduld dus.

We moeten ons dus voorbereiden op een nieuwe technologische revolutie. Die zal vermoedelijk bestaan uit intelligente auto’s, alternatieve energie, persoonlijke geneesmiddelen, oneindige rekenkracht, robots en kunstmatige intelligentie. Uit een bijgevoegde grafiek leid ik bovendien af dat over de volgende innovaties in 2025, als Amsterdam 750 jaar bestaat, vrijwel geen onenigheid meer bestaat: kunstmatige organen, organische landbouw, ontzilting, micromachines, geautomatiseerde snelwegen. Halal: “Er mag onzekerheid bestaan over de specifieke doorbraken, maar er bestaat heel weinig onzekerheid over de grote technologische verandering die we achter de horizon van onze planning zullen zien.” Steden zullen deze innovaties leveren en de innovaties zullen onze steden ingrijpend veranderen. Met die aan zekerheid grenzende wetenschap wordt ruimtelijke planning een stuk gemakkelijker.

Afgelopen week getuige geweest van de eerste editie van ‘De staat van de stad’ in de stadsschouwburg. Melle Daamen, directeur van de Amsterdamse Stadsschouwburg, had Egbert Fransen van Pakhuis de Zwijger, Jeroen Slot van Dienst Onderzoek en Statistiek, en ondergetekende als bezetter van de Wibautleerstoel gevraagd het initiatief nader invulling te geven. Wij viertjes vroegen zes hoogleraren hun licht te doen schijnen over wat er nu feitelijk aan de hand is in de hoofdstad. Voor een uitverkochte zaal gaf elk van hen een minicollege over de toestand waarin Amsterdam op dit moment verkeert. Staat de stad er goed voor? Welke ontwikkelingen baren zorgen? Wat zouden we anders moeten doen? Achtereenvolgens spraken Maarten Hajer (ruimtelijke ordening), Hans Boutellier (veiligheid), Justus Uitermark (wonen), Evelien Tonkens (zorg), Ewald Engelen en Barbara Baarsma (economie). Hun colleges werden voorafgegaan door een gesprek van Harmke Pijpers met de oud-burgemeester van Antwerpen, Patrick Janssens. Het is de bedoeling een dergelijke avond voortaan elk jaar in de stadsschouwburg te organiseren.

Hoe feitelijk waren de bijdragen? Afgezien van Jeroen Slot, die de avond opende met de nieuwste cijfers over de staat van Amsterdam, bleken de uiteenlopende bijdragen vooral opiniërende columns te zijn. Helemaal niet erg, maar dat was niet de bedoeling. Voelen wetenschappers zich gedwongen te populariseren zodra ze achthonderd toeschouwers tegenover zich zien? Als intermezzo tussen de betogen van telkens twee geleerden toonde kunstenaar Jan Rothuizen een tekening die hij speciaal voor de avond had gemaakt: het Javaplein in Oost, het Leidseplein en de kamer van zijn bovenbuurvrouw. Voor elk ervan had hij 24 uur op de plek doorgebracht om alle feitelijkheden te bestuderen. Alles wat hij in dat korte tijdsbestek te weten was gekomen had hij op de tekeningen gedetailleerd vermeld. Zeldzaam boeiend en ontroerend waren de door hem opgemerkte gegevens. Ze refereerden aan het verleden, het plaatselijke, het persoonlijke, het fysieke en het sociale. Wat een rijkdom en wat een unieke kennis. Nee, Rothuizen’s artistieke bijdrage was werkelijk de allermooiste van een verder toch al schitterende avond.