Hypertrophic castles?

On 29 mei 2015, in technologie, by Zef Hemel

Read in The Economist of 23 May 2015:

future_town_india_M (1)

Last week’s Special Report of the London based business weekly The Economist was on India. How is the new president Modi doing? The man from Gujarat who won the elections in this 1,3 billion people’s republic in 2014 promised to turn his vast country into a modern society. "Ten years is all that is needed." So how will his ‘Indian Century’ look like? Among the first things Modi did was abolishing Delhi’s Planning Commission. It produced "rigid national schemes in fields such as education, rural jobs and urban renewal which required the states that implemented them to put up significant funds." The Economist agrees on that: "The states felt disempowered." Instead there is now a thinktank, Niti Aayog, that will do. The process has been dubbed ‘competitive federalism’. State governments have now 42% of central tax receipts.

The other new thing in the domain of planning is Mr. Modi starts building cities. "Apart from a few pampered places such as New Delhi, (Indian) politicians were mostly indifferent to cities." Half of the population of India is now living in cities, but politicians still think villages and small towns are better living environments for people. So Mr. Modi said he wants to build 100 smart cities. The first, GIFT City, is now rising on 358 hectares of semi-desert near Ahmedabad. "By 2024 there should be 110 towers, a metro, 25.000 appartments, hospitals, hotels and an artificial lake." States are bidding for central funds (this year 945 million dollar). Andhra Pradesh claims it will build the biggest smart city in Hyderabad. Vijayawada will house no less than 22 million people. The Economist thinks the prospects would be better if municipal corporations were stronger and if existing cities would profit. They do not. All this ‘100 smart cities’ ambition might be only political. In The Guardian (7 May 2015) it was even suggested that we are dealing with ‘hypertrophic castles in the sky’, neoliberal Special Economic Zones that might turn into ’social apartheid cities’. Indian government would do better to foster democracy and rule of law. Why not combine both?

Tagged with:

Back on the map

On 28 mei 2015, in economie, stedenbouw, by Zef Hemel

Seen in Belgrade, Serbia, on 23 Mai 2015:

What is the difference between Belgrade waterfront and Rotterdam Kop van Zuid? Not much. Both are proud cities. Both lack a powerful economy. Both want something special, some icon, something new, to let the world know they are still attractive. Both developed bold plans that consist of glamourous highrise development on the waterfront in an area that could be described as a brownfield situation where the land value is low. Everything looks unreal, too expensive, too big. In Rotterdam (600.000 inhabitants) planning started at the end of the seventies, in Belgrade (2 million inhabitants) around the same time. Both plans need costly public infrastructure: bridges, metro, land clearance, otherwise it would never work. Because Dutch government was willing to pay, Rotterdam could start building its Kop van Zuid in the early nineties. Belgrade had to wait for the end of the Balkan war. Now it seems to have found its private money. Developers from the United Arab Emirates pour in. Everybody knows that this could not be done without the help of promises, tax reductions, soothing gifts, special laws. Citizens will have to pay for it anyway.

So in the end there remains this one big question: does it work? Can it boost an economy? Does it make the city any better? And does it improve the lives of its citizens? We don’t know. There will be a shopping mall, so people will start consuming, but shops in the inner city will go bankrupt. Tourists and visitors from abroad will come to spend their money. Belgrade might even become a regional centre in Southeastern Europe. You never know. Air Serbia is in arab hands now; its new owners are introducing transfer traffic, turning Belgrade airport into a minor regional hub. Was it really worth all the public money? Time will tell. Kop van Zuid at least costed a fortune (a bridge and metrostation of 500 mio euro, a palace of justice, a harbour office tower, subsidized housing etc.). In the end the most important goal was to put the city ‘back on the map’. A kind of global citymarketing. Just want to remind you of John Friedmann’s words: “Sustainable development is never bestowed from the outside but must be generated from within the regional economy itself.” This, the American planner wrote in 2004, was the key point in Jane Jacobs’s analysis with which he was in full accord. So am I.

Tagged with:


On 27 mei 2015, in participatie, stedenbouw, water, by Zef Hemel

Seen in Belgrade, Serbia, on 23 May 2015:

The theme of the conference, part of the 10th edition of BINA, the Belgrade International Architecture Week 2015, was: ‘Citizens and City Making’. “Having in mind the actual practice, (the) conference aims to be more than an academic debate on different methods of participation and collaboration in city making; its aims (is) to define the role of professionals and citizens in mobilizing city makers towards creating conditions for just, inclusive and sustainable urban development.” As one of the speakers I could live with this quote. But then it continued: “The widening global gap between the mainstream protocols of city making and citizens’ demands for the right to the city has exposed urban development as a predatory process that renders the city a trading asset.” This made me feel rather uncomfortable. Other speakers were discussing Lefebvre, Marx and Harvey. The reason why the whole  atmosphere of the conference was ideological I could easily guess: the city is starting to develop the Belgrade waterfront without consulting its citizens. Not so clever.

The Belgrade waterfront has a 40 year history of planning studies, focussed on brownfield development near the Belgrade railway station close to the river. Nothing came out of it so far. Arab money seems to make things going. Belgrade might become a hub in Southeastern Europe. Developers from the United Arab Emirates have opened an impressive exhibition in a former Serbian palace, showing a huge model of a brand new city on the banks of the river Sava; skyscrapers and a big shopping mall make you believe that this will be Dubai, Abu Dhabi, Shanghai or Rotterdam. Of course, as in Rotterdam land value in this Savamala neighborhood is low, and the potential value might be high. So foreign money pours in. Creatives and activists are trying to stop the process by creating an alternative world of bars, restaurants and festivals. Apparently they also see the potential value of the waterfront, but their aim is not money. Why this strategy? The outcome of their interventions will be gentrification and the developers know. In their model they saved the neighborhood, so in the end they might buy it all. And what about flooding? Last year large parts of Serbia had to be evacuated. This plan will not work. Both parties aren’t clever. Why not generate collective intelligence? Why not collaborate?

Tagged with:

Troef van formaat

On 22 mei 2015, in economie, energie, by Zef Hemel

Gelezen in ‘Inventarisatie en analyse campussen’ (2014) van BCI:

Eind 2014 publiceerde Buck Consultants International (BCI) haar nieuwste inventarisatie van campussen in Nederland. Opdrachtgever was het Ministerie van Economische Zaken. In 2012 was de laatste inventarisatie gedaan. Wat is er in die twee jaar gebeurd? Nederland beschikt op dit moment over liefst 58 campussen, waarvan 39 ‘echte’. Twaalf verkeren nog in de idee-fase. Niet meegeteld zijn de campussen waar bedrijfsvestigingen weliswaar ruimtelijk zijn geconcentreerd, maar waar een bedrijfsverzamelgebouw ontbreekt of waar relaties vooral bestaan uit onderlinge leveringen of onderlinge dienstverlening. Ook onderwijs- en zorgcampussen zijn door BCI niet meegerekend. In werkelijkheid telt Nederland dus vele honderden campussen, maar Buck registreerde alleen concentraties van R&D en innovatieve bedrijven met sterke onderlinge relaties.

Opvallend positief is BCI over het fenomeen campus. "In de internationale concurrentiestrijd om R&D-centra en kenniswerkers kan een goede campus een troef van formaat zijn." Maar wat is goed? Onder goed verstaat BCI dat de campus als een magneet op bedrijven werkt en dat ze ook arbeidsplaatsen creëert. Achttien campussen bleken goed te zijn. Tussen 2012 en 2014 groeide het aantal bedrijven daar met ruim 13 procent, het aantal arbeidsplaatsen met 22,5 procent. Het campusbeleid is decentraal beleid dat wordt gemaakt op provinciehuizen. Vandaar dat het rapport cijfers levert per provincie. Buck’s opmerking dat "in bijna alle provincies" de werkgelegenheid daalde maar dat die op de volwassen campussen juist groeide, moet bedoeld zijn voor provinciehuizen om vooral door te gaan op de ingeslagen weg. Slechts in één provincie daalde de werkgelegenheid niet. Dat was Noord-Holland, zeg maar Groot-Amsterdam. Die metropool beschikt door zijn grootstedelijkheid over voldoende innovatief vermogen. Die is pas een troef!

Tagged with:

Elektronisch trekpaard

On 21 mei 2015, in economie, energie, by Zef Hemel

Gelezen in Het Parool van 11 maart 2015:

Alweer bijna vergeten. Op 27 maart 2015 legde een stroomstoring een groot deel van Noord-Holland plat. De oorzaak was een probleem in een hoogspanningsstation van Tennet in Diemen. Verkeerslichten werkten niet meer, mensen zaten vast in de lift, treinen vielen uit, vliegtuigen bleven aan de grond, geldverkeer was onmogelijk, ziekenhuizen schakelden over op noodstroomvoorzieningen; datzelfde gold voor de radio en televisie-studio’s in Hilversum en …. datacenters. Een miljoen huishoudens in en rond Amsterdam had urenlang geen stroom. Nog maar kort daarvoor, op 11 maart, had het Parool een bericht over de snelle toename van het stroomverbruik in uitgerekend deze regio geplaatst. Dat kwam, aldus de krant, met name door de vele nieuwe datacenters en ICT-bedrijven die zich op dit moment  in en rond de hoofdstad vestigen. Tussen 2010 en 2013 was sprake van een groei van liefst 15,8 procent. 

De gegevens waren opmerkelijk. Dit is wat ik las: de totale ICT-branche in Nederland verbruikte in 2013 in totaal 2,7 miljoen kilowattuur aan stroom – evenveel als het verbruik van 900.000 huishoudens. Bijna de helft daarvan (43%) werd verbruikt in de provincie Noord-Holland. Ter vergelijking: in Zuid-Holland is dit aandeel slechts 12,7 procent. In Rotterdam, Den Haag en Utrecht daalde het nota bene, in Den Haag zelfs met een vijfde. Brabant werd niet genoemd. Van alle stroom die Noord-Holland verbruikt gaat nu al 9,4 procent naar de ICT-sector. Het verschil met de rest van Nederland wordt snel groter. Aan de cijfers van het veranderende stroomverbruik zie je dat de Amsterdamse regio binnen Nederland steeds meer als het economische trekpaard fungeert en hier en daar zelfs de trekken krijgt van een Silicon Valley. De grote gangmaker is de Amsterdam Internet Exchange, een van de belangrijkste internetknooppunten ter wereld. In dit licht bezien is de kwetsbaarheid van de stroomvoorziening zoals op die 27ste maart 2015 een majeur punt van aandacht. Nu nog glasvezel. En, vanwege de opslingering, een grotere maatvoering van de stad.

Tagged with:

Saskia Sassen was here

On 20 mei 2015, in economie, vastgoed, wonen, by Zef Hemel

Gehoord op 19 mei 2015 in de Stadsschouwburg te Amsterdam:


De lijst met huisuitzettingen in Amerikaanse steden die ze toonde was ronduit schokkend. De financiële markten, zei ze, zijn de nieuwe motoren van de economie. Die kopen en masse grond en vastgoed op, ze verwerven hele stadsdelen, de vastgoedprijzen in die steden stijgen soms skyhigh. Tot mensen het niet meer kunnen betalen. Met huisuitzettingen tot gevolg. Hele buurten die de laatste jaren enorm in waarde zijn gestegen worden letterlijk door de eigenaren ontruimd. Er blijven alleen façades over, met niets erachter. Aan het woord was Saskia Sassen, hoogleraar sociologie aan Columbia University New York. Ze sprak tijdens de derde editie van ‘De Staat van de stad’, over trends en feiten rond de ontwikkeling van Amsterdam. Sassen vatte de boodschap van haar nieuwste boek: ‘Expulsions. Brutality and Complexity in the Global Economy’ (2014) kernachtig samen. Daarbij behandelde ze ook Europa. En hoe stond het er voor met Amsterdam? Sassen: “Amsterdam lijkt nog een heel levendige, leefbare en complexe stad, maar als ik naar de cijfers kijk, dan voel ik mij ongemakkelijk.” Wat blijkt? Buitenlands kapitaal dat de afgelopen jaren in Amsterdam/Randstad is geïnvesteerd is met liefst 248 procent gegroeid. Volgens haar betrof het vooral Amsterdam.

Iemand twitterde dat dit vermoedelijk de aankoop van vastgoed op de Zuidas betrof. Duitse beleggers hadden daar de afgelopen paar jaar voor een habbekrats hele kantoortorens opgekocht. Londense toestanden hoeven we hier heus niet te verwachten. Ik denk dat hij gelijk heeft. Maar de kern van de boodschap van Sassen is duidelijk: geld hoopt zich op in sommige steden en verdrijft daar de mensen. Het is de overtreffende trap van ‘gentrification’, in goed Nederlands: verdringing. Twee jonge geografen van de Universiteit van Amsterdam, Wouter van Gent en Cody Hochstenbach, zouden er later die avond op terugkomen. Zij pleitten voor het stoppen met het bewuste beleid om hoger opgeleiden aan te trekken en buurten te gentrificeren. Er zou geen enkel sociale huurwoning in Amsterdam meer mogen worden verkocht en Airbnb zou moeten worden verboden. Ondertussen lees ik verder in ‘Last Man in Tower’ van de Indiase schrijver Aravind Adiga. Die roman gaat over de verdrijving van een groep bewoners uit een verouderde flat in Mumbai door een ontwikkelaar, Dharmen Shah. Ze moeten plaats maken voor een duur nieuwbouwproject. Hij biedt hen veel geld. Eén oude bewoner verzet zich. Het thema is van alle tijden.

Tagged with:

Smart slums

On 19 mei 2015, in economie, technologie, by Zef Hemel

Gelezen in The Wall Street Journal van 19 maart 2015:


Afgelopen weekeinde verscheen van de hand van Marjolein van de Water in de Volkskrant een interessant artikel over Facebook in Brazilië. In ‘Facebook trekt sloppenwijk in’ beschreef de journaliste hoe het Amerikaanse internetbedrijf het tweehonderd miljoen tellende land in Zuid-Amerika tegenwoordig ziet als een ideale proeftuin.  Proeftuin voor wat? Voor de ontwikkeling van een kleinschalige economie in de sloppenwijken met behulp van internet. Om de armoede in de wereld te bestrijden. Het bedrijf verstrekt daartoe zelfs gratis wifi. Haar eerste proefgebied is Sao Paulo, en daarbinnen Heliópolis, een 200.000 inwoners tellende favela die zeker vijfduizend hele kleine dienstverlenende bedrijfjes in zich bergt. Eerder al meldde The Wall Street Journal dat Facebook in Heliópolis een ‘innovation lab’ had geopend waar cursussen aan lokale ondernemers worden gegeven. De ondernemers leren daar hoe ze een Facebook-pagina effectief voor hun handel kunnen gebruiken. De Amerikaanse krant meldde dat de Brazilianen kampioen zijn in de aanschaf van mobiele technologie. “Small businesses have basically hacked Facebook for their use.” Facebook springt daar nu handig op in. Vooral Messenger doet het in Brazilië goed: transacties vinden daar steeds meer via deze digitale postbus plaats.

Het onderwerp sluit prachtig aan bij mijn collegereeks ‘Cities in Transition’ aan de Universiteit van Amsterdam. Die gaat over de groeiende kracht van metropolen, de migratie naar de grote stad, de opkomst van de dienstverlening, de rol die platforms in deze transformatie spelen. De Verenigde Naties schatten dat er alleen al in Zuid-Amerika ruim 110 miljoen mensen in sloppenwijken leven. In Brazilië zijn dat er 11,4 miljoen. Bijna de helft daarvan woont in Sao Paulo, Rio de Janeiro en Belém. “Many have evolved over decades into micro-economies with thousands of restaurants and bars, repair shops, delivery, transport and other services for local residents.” Deze lokale economie kan met behulp van goedkope internettechnologie een enorme boost gegeven worden. Facebook, dat met verzadigingsverschijnselen op de markten van Amerika en Europa wordt geconfronteerd, ziet hierin grote kansen. Uiteraard. Maar voor de mensheid is dit ook goed nieuws, heel goed nieuws zelfs. Er ontwikkelen zich nu ‘smart slums’.  Hiervan had Jane Jacobs alleen maar kunnen durven dromen.

Tagged with:

Amsterdam verdubbelen

On 18 mei 2015, in demografie, toerisme, by Zef Hemel

Gelezen in De Volkskrant van 22 januari 2015:

Drukte op het Damrak - foto copyright Hauptillusionator via Flickr (cc)

De aanleiding was de drukte in Amsterdam. Het televisieprogramma Nieuwsuur wilde er een item over maken. Was het er nou werkelijk zo druk? Ze zochten iemand die het onderwerp wilde relativeren. Ik moest onmiddellijk denken aan de recente demografische studie van het Planbureau voor de Leefomgeving. Die ging over de bevolkingsgroei in Nederland. In ‘De stad: magneet, roltrap en spons’ (2015) wordt geconstateerd dat veel jongeren naar de grote steden trekken. Tussen 2000 en 2014 is Amsterdam met 80.000 inwoners (IJburg) gegroeid. Ook Utrecht (95.000, Leidsche Rijn), Groningen (20.000, De Held) en Den Haag (70.000, Ypenburg, Leidscheveen) zijn groeiers. Of die groei doorzet vindt het Planbureau onzeker. Het aantal jongeren zou immers afnemen. Werkelijk? Volgens mij is een nieuwe generatie VINEX-locaties in de grote steden veel bepalender voor doorgaande groei. En vergeleken bij die lichte demografische rimpeling zijn cijfers over groeiende bezoekersstromen in ieder geval voor steden veel relevanter. Waar is het rustig, waar wordt het druk?

Om hoeveel bezoekers gaat het eigenlijk?, wilde de reporter weten. Zelf kwam hij uit Haarlem. Daar was het niet zo druk. Zeventien miljoen bezoekers per jaar, antwoordde ik. Hij wilde het niet geloven. Het waren er toch niet meer dan 5 miljoen? Nee, lichtte ik toe, dat zijn alleen de buitenlandse toeristen die hier in hotels overnachten. De werkelijke bezoekersaantallen liggen veel hoger. Stephen Hodes hanteert een getal van 8 miljoen. Ik put uit de laatste Amsterdam City Index. Je hebt immers ook dagjesmensen, winkelend publiek, gasten die op campings in de regio logeren, de 0,6 miljoen mensen die op cruiseschepen in de haven overnachten, mensen die congressen en evenementen in de hoofdstad bezoeken, enzovoort. En, voegde ik eraan toe, de prognoses wijzen op een verdubbeling in de komende tien jaar. In 2005 kwamen 11 miljoen mensen naar de hoofdstad, in 2014 waren dat er al 17,3 miljoen. Elk jaar groeit hun aantal met circa 1 miljoen. Daarover maken de Amsterdammers zich zorgen. Worden zij straks een minderheid die onder de voet wordt gelopen? De wereld is groot, de urbanisatie zet door, de middenklasse groeit, iedereen wil reizen, en Amsterdam is klein. Wat moeten we doen?, vroeg de reporter vertwijfeld. Amsterdam verdubbelen, zei ik.

Tagged with:

Verleden tijd

On 13 mei 2015, in planningtheorie, by Zef Hemel

Gelezen in Rooilijn 2015 nr. 1:

Het vaktijdschrift van de Amsterdamse planologen ‘Rooilijn’ opent het  jaar 2015 zowaar met een themanummer over theorievorming in de Nederlandse planologie. Afgelopen week verscheen het. Met meer dan gewone belangstelling las ik het dubbelnummer. Immers, slechts eens in de twintig jaar wordt zo’n brede scan gemaakt van de Nederlandse wetenschappelijke discipline zoals beoefend in Amsterdam, Utrecht, Groningen, Nijmegen, Delft en Wageningen. Wat zijn de theoretische planningsbeginselen die aan de verschillende universiteiten worden gepraktiseerd? Vanzelfsprekend las ik eerst de verschillende literatuurlijsten. Wie haalt wie aan, wie zijn de wetenschappelijke helden? Veel eigen volk natuurlijk, maar wie verder? In Amsterdam zijn het de Amerikaanse pragmatisten en zij die schrijven over de post-suburbane periferie; in Nijmegen Brendan Gleeson en Peter Taylor; in Utrecht Logan & Molotch; in Groningen Richard Florida en Charles Landry, verder oudjes als Henri Lefebvre en H. Rittel; in Delft Esping-Andersen; in Wageningen John Friedmann en B.Tress, G.Tress & G.Fry. Veel ‘oude verzoeknummers’. Eerlijk gezegd viel het me tegen.

Opvallend veel aandacht van alle vakbroeders voor toenemende complexiteit, normativiteit en onzekerheid in de Nederlandse planningspraktijk. Veel ongemak ook. Volgens Arjen van der Burg was er bij de Haagse beleidsmakers de afgelopen jaren al weinig tot geen belangstelling meer voor theoretische planologische bijdragen; Peter Paul Witsen roept de hoogleraren op een doorbraak te forceren richting adaptieve planning en de kortademigheid van de bestuurscultuur te doorbreken; twee hoogleraren-met-emeritaat missen eigen theorieën over het disfunctioneren van de ruimtelijke orde; de redactie zelf constateert dat onderzoeksprogramma’s steeds meer nadruk leggen op snelle oplossingen voor praktijkproblemen. En ja hoor, daar is ie weer: de klacht over toenemend ‘rendementsdenken’ in academia. Ik werd er niet vrolijk van. Kennelijk is er iets grondig mis met de vakdiscipline. Dit nummer lijkt mij aanleiding om de alarmklok te luiden. Er wordt gewoon teveel geklaagd. Trouwens, al die aandacht voor de post-suburbane periferie is echt iets uit het verleden. Grootstedelijkheid versus krimp vergt nu alle aandacht.

Tagged with:

Verdringing versus ontspanning

On 12 mei 2015, in Geen categorie, by Zef Hemel

Gelezen in ‘De aantrekkelijke stad’ (2010) van Gerard Marlet:

De aantrekkelijke stad

16.000 Amsterdammers gaven Amsterdam een 8. Dat meldde afgelopen weekeinde Het Parool. Zijn proefschrift is weer actueel. Komt het doordat de crisis lijkt overgewaaid? ‘De aantrekkelijke stad’ verscheen midden in de economische crisis. Het onderzoek van econoom Gerard Marlet ging over het belang van woonattracties voor de regionale verdeling van bevolking en werkgelegenheid in Nederland. Wat schreef hij? Woonattractiviteit wordt steeds belangrijker. Werk volgt wonen. In grote steden met een diverse sectorale structuur is de werkloosheid lager, hun economie groeit harder. En: economisch sterke regio’s worden alleen maar sterker als gevolg van agglomeratievoordelen, zwakke regio’s juist steeds zwakker. Subsidies helpen niet. Aantrekkelijke steden zijn steden waar de woonkosten sneller stijgen dan de lonen. Mensen zijn daar bereid meer te betalen voor wonen. Daar komen bedrijven op af. Maar ook: in aantrekkelijke steden groeit de bevolkingsaantal niet per se sneller. “Nederland  is waarschijnlijk het land van de bouwrestricties bij uitstek.” Succes van een stad meet je in dit overgereguleerde land eerder af aan een veranderende bevolkingssamenstelling, niet in bevolkingsgroei.

Marlet adstrueert zijn stelling aan de hand van Amsterdam. Terwijl de bevolking tussen 1995 en 2005 stagneerde, veranderde de bevolkingssamenstelling juist heel snel: het aandeel hoogopgeleiden groeide hier onstuimig. In de Haarlemmermeer daalde deze juist, in Almere stabiliseerde hij. Marlet sprak van verdringing. Tegelijk stelde hij vast dat Amsterdam veel banen schept. Er is hier dus veel werk en de woonkwaliteit is ook hoog. Nog meer verdringing dus. Kortom, wie alleen naar economische agglomeratievoordelen kijkt, mist veel. Woonattractie is minstens zo belangrijk. En Amsterdam heeft van beide veel. En hoe zit dat dan met die polynucleariteit? “Het kwadrant van steden met veel agglomeratievoordelen en veel woonattracties is gevuld met steden uit de Noordvleugel van de Randstad en Den Bosch.” Maastricht en Groningen hebben een hoge woonattractiewaarde maar weinig agglomeratievoordelen, Den Haag en Rotterdam missen woonattractiewaarde. De rest van de Nederlandse steden mist beide. Overal ontspant de woningmarkt, behalve in Amsterdam.